Με τον ύμνο «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε…» η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά σήμερα τα Άγια Θεοφάνια, τη μεγάλη εορτή της φανέρωσης της Αγίας και Ομοουσίου Τριάδας στον κόσμο.
Πρόκειται για τη μοναδική στιγμή, σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, κατά την οποία ο Θεός αποκαλύπτεται ταυτόχρονα ως Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα επί της Γης, κατά τη Βάπτιση του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο.
Η ευαγγελική αφήγηση της Βάπτισης
Οι σχετικές ευαγγελικές περικοπές των Ματθαίου, Μάρκου και Λουκά περιγράφουν τη Βάπτιση του Ιησού ως κορυφαίο αποκαλυπτικό γεγονός. Σύμφωνα με το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, κατόπιν θείας εντολής, αφήνει την έρημο και κηρύττει στον Ιορδάνη, βαπτίζοντας όσους προσέρχονται. Όταν ο Ιησούς έρχεται από τη Γαλιλαία και ζητά να βαπτιστεί, ο Ιωάννης αρχικά αρνείται, αναγνωρίζοντας τη θεϊκή Του φύση. Ο Χριστός, ωστόσο, τον πείθει.
Τη στιγμή της Βάπτισης, το Άγιο Πνεύμα κατέρχεται «εν είδει περιστεράς» και από τους ουρανούς ακούγεται η φωνή του Θεού Πατρός: «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα». Έτσι, η Βάπτιση μετατρέπεται σε πλήρη φανέρωση της Αγίας Τριάδας.
Οι διαφοροποιήσεις των Ευαγγελιστών
Οι Ευαγγελιστές Ματθαίος και Μάρκος τοποθετούν χρονικά την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος αμέσως μετά την έξοδο του Ιησού από τα νερά του Ιορδάνη. Ο Λουκάς διαφοροποιείται ελαφρώς, αναφέροντας ότι το άνοιγμα των ουρανών και η κάθοδος του Πνεύματος συνέβησαν κατά τη διάρκεια της προσευχής του Ιησού, μετά ή και κατά τη βάπτιση. Σε κάθε περίπτωση, το γεγονός παραμένει ενιαίο: η πρώτη μεγάλη Θεοφάνεια της Καινής Διαθήκης συνδέεται άρρηκτα με τη Βάπτιση και με την ουράνια επιβεβαίωση της θεϊκής υιότητας του Χριστού.
Θεοφάνια, Επιφάνεια, Φώτα: οι τρεις ονομασίες της εορτής
Η εορτή είναι γνωστή με τρεις διαφορετικές ονομασίες. Ο όρος «Θεοφάνια» είναι ο αρχαιότερος και ανάγεται στη φράση του Αποστόλου Παύλου «Θεός εφανερώθη εν σαρκί». Η ονομασία «Επιφάνεια» προέρχεται επίσης από την Αγία Γραφή και αναφέρεται στη φανέρωση της χάριτος και της δόξας του Θεού στον κόσμο. Η τρίτη ονομασία, «Φώτα» ή «Άγια Φώτα», συνδέεται με το βάπτισμα των κατηχουμένων, το οποίο ονομάζεται και «φώτισμα».
Ο αγιασμός των υδάτων και η κατάδυση του Σταυρού
Κεντρικό τελετουργικό των Θεοφανίων αποτελεί ο Μέγας Αγιασμός των Υδάτων, που τελείται στις εκκλησίες και ακολουθείται από την Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού σε θάλασσες, ποτάμια ή δεξαμενές. Ο ιερέας ρίχνει τον Σταυρό στο νερό, κατά μίμηση της Βάπτισης του Χριστού, και νέοι βουτούν για να τον ανασύρουν, σε μια πράξη που θεωρείται ευλογία για τον ίδιο και την οικογένειά του.
Στην Αττική, η επίσημη τελετή καθιερώθηκε από τις αρχές του 20ού αιώνα στον Πειραιά, ενώ αντίστοιχες τελετές πραγματοποιούνται σε όλη τη χώρα.
Η ολοκλήρωση του Δωδεκαημέρου
Τα Θεοφάνια κλείνουν τον κύκλο του Δωδεκαημέρου, που αρχίζει με τα Χριστούγεννα και ολοκληρώνεται στις 6 Ιανουαρίου. Είναι μια εορτή που, σύμφωνα με την υμνολογία και την παράδοση της Εκκλησίας, αγιάζει ολόκληρη την κτίση – «τα επουράνια και τα επίγεια» – και φωτίζει τον κόσμο με το άκτιστο φως του Θεού.
Στα χείλη των πιστών αντηχεί το Απολυτίκιο των Θεοφανίων και η ευχή «Χρόνια Πολλά», σε μια ημέρα που συνδυάζει βαθύ θεολογικό νόημα, ζωντανή λαϊκή παράδοση και την ελπίδα της πνευματικής αναγέννησης.