Σχεδόν μισό αιώνα μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το όνομα του Ρεζά Παχλαβί επανέρχεται δυναμικά στον δημόσιο διάλογο του Ιράν.
Ο πρώην διάδοχος του θρόνου, που ήταν μόλις 16 ετών όταν ανετράπη η 40ετής διακυβέρνηση του πατέρα του, βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπος με ένα νέο κύμα προσδοκιών, αλλά και έντονων αμφισβητήσεων.
Από τον «Θρόνο του Παγωνιού» στην εξορία
Γεννημένος το 1960 στην Τεχεράνη, μοναδικός γιος του τελευταίου σάχη Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί, προοριζόταν από τη γέννησή του για να διαδεχθεί τον πατέρα του. Εκπαιδευόταν στις ΗΠΑ ως πιλότος μαχητικών αεροσκαφών, όταν η επανάσταση ανέτρεψε το καθεστώς και οδήγησε τη βασιλική οικογένεια στην εξορία.
Παρακολούθησε από μακριά την περιπλάνηση του πατέρα του σε αναζήτηση καταφυγίου και τον θάνατό του στην Αίγυπτο. Έκτοτε ζει στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου σπούδασε πολιτικές επιστήμες, παντρεύτηκε τη Γιασμίν Παχλαβί και απέκτησε τρεις κόρες.
Η κληρονομιά που διχάζει τους Ιρανούς
Η δυναστεία των Παχλαβί εξακολουθεί να προκαλεί ισχυρά συναισθήματα. Για πολλούς, τα χρόνια της μοναρχίας συμβολίζουν εκσυγχρονισμό και άνοιγμα προς τη Δύση. Για άλλους, είναι συνδεδεμένα με αυταρχισμό, λογοκρισία και τη διαβόητη μυστική αστυνομία ΣΑΒΑΚ.
Ο Ρεζά Παχλαβί παραμένει για τους υποστηρικτές του σύμβολο μιας εναλλακτικής πορείας. Για τους επικριτές του, ενσαρκώνει ένα παρελθόν που η χώρα επέλεξε να εγκαταλείψει.
Τα συνθήματα στους δρόμους και η «τελευταία μάχη»
Τα τελευταία χρόνια, συνθήματα υπέρ των Παχλαβί επανεμφανίζονται σε διαδηλώσεις. Φράσεις όπως «Τζαβίντ Σαχ» και αναφορές σε επιστροφή του Ρεζά Παχλαβί ακούστηκαν σε πρόσφατες πανεθνικές κινητοποιήσεις, ιδιαίτερα έπειτα από δημόσια έκκλησή του στους Ιρανούς να κατέβουν στους δρόμους.
Παράλληλα, παραμένει δύσκολο να εκτιμηθεί με ακρίβεια η απήχησή του, σε ένα περιβάλλον όπου η αντιπολίτευση καταστέλλεται συστηματικά και αξιόπιστες μετρήσεις δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν.
Από χαμηλούς τόνους σε διεκδικητικό ρόλο
Επί δεκαετίες ο Ρεζά Παχλαβί τόνιζε ότι η αλλαγή πρέπει να έρθει «από μέσα», από τους ίδιους τους Ιρανούς. Τα τελευταία χρόνια όμως εμφανίζεται πιο διεκδικητικός. Μετά τις περιφερειακές εντάσεις και τα πλήγματα εντός Ιράν, δήλωσε ότι θα μπορούσε να συμβάλει στη συγκρότηση μεταβατικής κυβέρνησης, εφόσον κατέρρεε η Ισλαμική Δημοκρατία.
Παρουσίασε ακόμη σχέδιο 100 ημερών για προσωρινή διοίκηση, επιχειρώντας να εμφανιστεί ως έτοιμη εναλλακτική λύση.
Προσπάθειες ενότητας και διεθνείς κινήσεις
Έχει επιχειρήσει να δημιουργήσει αντιπολιτευτικούς συνασπισμούς, με περιορισμένα όμως αποτελέσματα λόγω εσωτερικών αντιπαραθέσεων. Δηλώνει σταθερά αντίθετος στη βία και αποστασιοποιείται από ένοπλες οργανώσεις.
Η επίσκεψή του στο Ισραήλ το 2023 προκάλεσε αντιδράσεις: για ορισμένους ήταν ρεαλισμός, για άλλους κίνηση που αποξενώνει Ιρανούς και περιφερειακούς συμμάχους.
Υποσχέσεις για δημοκρατία – φόβοι για επιστροφή στη μοναρχία
Ο ίδιος παρουσιάζει τον εαυτό του όχι ως «βασιλιά εν αναμονή», αλλά ως σύμβολο εθνικής συμφιλίωσης. Υπόσχεται ελεύθερες εκλογές, κράτος δικαίου και ισότητα δικαιωμάτων, με το ερώτημα για το πολίτευμα να κρίνεται μέσω δημοψηφίσματος.
Οι επικριτές επιμένουν ότι παραμένει ηγέτης σε εξορία, εξαρτημένος από ξένη στήριξη και μακριά από τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας. Οι υποστηρικτές του τον θεωρούν τη μοναδική αναγνωρίσιμη μορφή που μπορεί να εκφράσει μια εναλλακτική πορεία.
Ένα μέλλον αβέβαιο για τον ίδιο και για το Ιράν
Σε μια χώρα όπου η εσωτερική αντιπολίτευση φιμώνεται και η διασπορά αποκτά όλο και μεγαλύτερο ρόλο, το ερώτημα για τον Ρεζά Παχλαβί παραμένει ανοιχτό: είναι ο καταλύτης μιας δημοκρατικής μετάβασης ή μια διχαστική φιγούρα που αναβιώνει το παρελθόν;
Το μόνο βέβαιο είναι ότι το όνομά του εξακολουθεί να λειτουργεί ως ισχυρό σύμβολο, τη στιγμή που το Ιράν αναζητά την επόμενη ημέρα του ανάμεσα στην ιστορία, την κοινωνική πίεση και το αίτημα για ελευθερία.
