Την αυγή της 1ης Ιανουαρίου 2000 ο πλανήτης έμοιαζε να παίρνει μια βαθιά ανάσα. Οι οθόνες δεν σκοτείνιασαν, τα αεροπλάνα δεν έπεσαν, τα νοσοκομεία δεν βυθίστηκαν στο χάος.
Ο περιβόητος κίνδυνος του Y2K, το σενάριο μιας τεχνολογικής Αποκάλυψης λόγω της αδυναμίας των υπολογιστών να αναγνώσουν το «00» ως έτος 2000, είχε αποτραπεί. Μαζί του αποσύρθηκαν και οι δυσοίωνες προβλέψεις για ζημιές εκατοντάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Ο κόσμος συνέχισε να λειτουργεί και η Ιστορία, φαινομενικά, να κυλά ατάραχη. Ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Μπιλ Κλίντον μίλησε για «την πρώτη μεγάλη πρόκληση του 21ου αιώνα που αντιμετωπίστηκε με επιτυχία». Η φράση έμοιαζε να κλείνει έναν κύκλο αισιοδοξίας και τεχνολογικής αυτοπεποίθησης. Μόνο που η Ιστορία σπάνια συμμορφώνεται με τις ημερολογιακές βεβαιότητες.
Ημερολόγιο και Ιστορία
Αν μετρήσει κανείς αυστηρά, ο 21ος αιώνας δεν ξεκίνησε το 2000 αλλά την 1η Ιανουαρίου 2001. Οι αιώνες, όπως και οι δεκαετίες, δεν έχουν έτος μηδέν. Ωστόσο, η ιστορική περιοδολόγηση δεν υπακούει μόνο στη μαθηματική ακρίβεια. Ορίζεται από τομές, από γεγονότα που αλλάζουν τους όρους με τους οποίους αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Ο βρετανός ιστορικός Ερικ Χόμπσμπομ καθιέρωσε τον όρο «μακρός 19ος αιώνας», μετατοπίζοντας την αρχή του στο 1789 και τη Γαλλική Επανάσταση και το τέλος του στο 1914, με το ξέσπασμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η λογική του ήταν απλή και ριζοσπαστική ταυτόχρονα: τα τυπικά ορόσημα σπανίως συμπίπτουν με τις βαθιές κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές.
Με αυτό το πρίσμα, το ερώτημα για την πραγματική έναρξη του 21ου αιώνα παραμένει ανοιχτό. Στα πρώτα του χρόνια συσσωρεύτηκαν γεγονότα που διεκδικούν τον ρόλο της ιδρυτικής στιγμής. Κάποια είναι θεαματικά και τραυματικά, άλλα φαινομενικά ασήμαντα αλλά καταλυτικά εκ των υστέρων. Κάποια συνδέονται με την κατάρρευση, άλλα με την καινοτομία. Όλα όμως συνθέτουν το περίγραμμα μιας εποχής διαρκούς αστάθειας.
Η επίσημη έναρξη που δεν γιορτάστηκε
Η Πρωτοχρονιά του 2001 πέρασε σχεδόν απαρατήρητη. Το hangover των εορτασμών της Χιλιετηρίδας ήταν τέτοιο που επισκίασε την ημερολογιακά ορθή είσοδο στον νέο αιώνα. Δεν υπήρξαν αντίστοιχες τελετές, ούτε παγκόσμιες εικόνες που να χαραχθούν στη συλλογική μνήμη. Αντίθετα, η αλλαγή της χιλιετίας έναν χρόνο νωρίτερα είχε συνοδευτεί από σκηνές παγκόσμιου θεάματος: δύο προεδρικά διαγγέλματα στη Ρωσία, από τον απερχόμενο Μπορίς Γέλτσιν και τον ελάχιστα γνωστό διάδοχό του Βλαντίμιρ Πούτιν, τον Νέλσον Μαντέλα να ανάβει κερί στο κελί του στο Ρόμπεν Άιλαντ, τους Europe να παίζουν το Final Countdown στη Στοκχόλμη, τον Πύργο του Άιφελ να μετρά αντίστροφα, το σήμα του Χόλιγουντ να φωτίζεται στα χρώματα της αμερικανικής σημαίας.
Η ατμόσφαιρα των late nineties ήταν διαποτισμένη από την πεποίθηση ότι ο μεταψυχροπολεμικός κόσμος είχε εισέλθει σε μια περίοδο σταθερότητας, ευμάρειας και κατανάλωσης. Ο Φράνσις Φουκουγιάμα είχε ήδη προσφέρει το ιδεολογικό πλαίσιο, μιλώντας για το «τέλος της Ιστορίας». Η φιλελεύθερη δημοκρατία και η οικονομία της αγοράς έμοιαζαν αδιαμφισβήτητες. Η αισιοδοξία αυτή, ωστόσο, θα αποδεικνυόταν εύθραυστη.
Η 11η Σεπτεμβρίου και το σοκ
Το πρωινό της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 διέλυσε οριστικά τις ψευδαισθήσεις. «Από το παράθυρό μου στο Κάτω Μανχάταν παρακολουθούσα την έναρξη του 21ου αιώνα», έγραφε ο ιστορικός Τόνι Τζαντ την επόμενη ημέρα. Η επίθεση στους Δίδυμους Πύργους δεν ήταν απλώς ένα τρομοκρατικό χτύπημα πρωτοφανούς κλίμακας. Ήταν μια ρήξη στον τρόπο με τον οποίο διεξαγόταν ο πόλεμος και γινόταν αντιληπτή η ασφάλεια.
Ο Τζαντ σημείωνε ότι, ενώ στον 20ό αιώνα οι άμαχοι υπήρξαν τα κύρια θύματα των πολέμων, στον 21ο αιώνα θα γίνονταν οι ίδιοι φορείς της σύγκρουσης. Η παρατήρηση αυτή προανήγγελλε την εποχή των ασύμμετρων απειλών, των δικτύων χωρίς σαφή ιεραρχία, της βίας που δεν αποσκοπεί σε στρατιωτική νίκη αλλά σε συμβολικό αποτέλεσμα. Πίσω από τον καπνό των ερειπίων, ο Τζαντ διέκρινε κάτι ευρύτερο: μια γενικευμένη εξέγερση κατά της συγκεντρωτικής εξουσίας, όχι με στόχο την κατάληψή της αλλά τη δημόσια αμφισβήτησή της.
Ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας
Η άμεση απάντηση των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν στρατιωτική. Ο «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας» που εξήγγειλαν ο Τζορτζ Μπους ο νεότερος και ο Ντικ Τσέινι οδήγησε σε δύο μακροχρόνιες συγκρούσεις, στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ. Το σύντομο αίσθημα θριάμβου, που αποτυπώθηκε εμβληματικά στο Mission Accomplished του 2003, έδωσε τη θέση του σε αιματηρούς ανταρτοπολέμους χωρίς σαφή έξοδο. Στο εσωτερικό των δυτικών κοινωνιών, ο φόβος του αόρατου εχθρού μετέβαλε την ιεράρχηση αξιών. Η ελευθερία υποχώρησε μπροστά στην ασφάλεια, τα δικαιώματα περιορίστηκαν στο όνομα της πρόληψης.
Αν ο 21ος αιώνας άρχισε εκείνη την ημέρα, τότε πρόκειται για έναν αιώνα καχυποψίας, επιτήρησης και μόνιμης έκτακτης ανάγκης. Ωστόσο, η Ιστορία σπάνια συμπυκνώνεται σε μία μόνο στιγμή.
Τα αόρατα σημεία καμπής
Υπάρχουν ημερομηνίες που δεν προμηνύουν τίποτα. Η 4η Φεβρουαρίου 2004, για παράδειγμα, δεν συνοδεύτηκε από παγκόσμιες εικόνες. Ο ΟΗΕ ανακοίνωσε το τέλος του εμφυλίου στη Σιέρα Λεόνε, ένα σημαντικό αλλά περιφερειακό γεγονός. Την ίδια ημέρα, όμως, σε έναν κοιτώνα του Χάρβαρντ, δημιουργήθηκε ένας ιστότοπος με το όνομα TheFacebook. Σκοπός του ήταν η κοινωνική δικτύωση φοιτητών και, στην πρώτη του εκδοχή, η επιφανειακή αξιολόγηση συμφοιτητριών.
Κανείς δεν μπορούσε τότε να προβλέψει ότι δύο δεκαετίες αργότερα η εταιρεία θα αριθμούσε δισεκατομμύρια χρήστες και θα αποτιμάτο σε τρισεκατομμύρια δολάρια. Το Facebook δεν ήταν απλώς μια επιτυχημένη startup. Υπήρξε ο γενάρχης ενός νέου οικοσυστήματος, θεμελιώνοντας τον καπιταλισμό της πλατφόρμας, ένα μοντέλο που βασίζεται στη συστηματική συλλογή, ανάλυση και εμπορευματοποίηση δεδομένων.
Η κοινωνία της πλατφόρμας
Τα κοινωνικά δίκτυα μετασχημάτισαν την καθημερινότητα σε βάθος. Από τον τρόπο που επικοινωνούμε και ενημερωνόμαστε μέχρι τον τρόπο που καταναλώνουμε, ερωτευόμαστε και πολιτικοποιούμαστε. Η έννοια της ιδιωτικότητας επαναπροσδιορίστηκε, συχνά χωρίς συνειδητή συναίνεση. Η δημόσια σφαίρα μεταφέρθηκε σε ιδιωτικές πλατφόρμες, οι οποίες λειτουργούν με αλγοριθμικά κριτήρια αδιαφανή στους χρήστες.
Αν αυτή η μεταβολή σηματοδοτεί την αρχή του 21ου αιώνα, τότε μιλάμε για έναν αιώνα ψηφιακής διαμεσολάβησης, όπου η εξουσία δεν ασκείται μόνο από κράτη αλλά και από εταιρείες τεχνολογίας.
Το iPhone και η μόνιμη σύνδεση
Η επιρροή των κοινωνικών μέσων θα ήταν περιορισμένη αν παρέμεναν καθηλωμένα στην οθόνη ενός υπολογιστή. Η πραγματική τους έκρηξη συνδέθηκε με την εξάπλωση των smartphones. Η παρουσίαση του iPhone τον Ιανουάριο του 2007 από τον Στιβ Τζομπς αποτέλεσε καθοριστική στιγμή. Η συσκευή ενοποίησε επικοινωνία, ψυχαγωγία και πρόσβαση στο Διαδίκτυο σε ένα αντικείμενο καθημερινής χρήσης.
Το smartphone έγινε προέκταση του σώματος και της συνείδησης. Η συνεχής σύνδεση κατήργησε τα όρια μεταξύ εργασίας και ελεύθερου χρόνου, δημόσιου και ιδιωτικού. Αν ο 21ος αιώνας ορίζεται από την τεχνολογία, τότε η στιγμή αυτή διεκδικεί κεντρικό ρόλο.
Η κρίση του 2008
Υπάρχει, ωστόσο, μια διαφορετική ανάγνωση. Ο 21ος αιώνας ως αιώνας κρίσεων μπορεί να τοποθετήσει την αφετηρία του στην πτώση της Lehman Brothers τον Σεπτέμβριο του 2008. Η κατάρρευση αποκάλυψε τις δομικές αδυναμίες της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας και διέψευσε την πίστη ότι τα χρηματοπιστωτικά εργαλεία είχαν εξαλείψει τον κίνδυνο.
Τρισεκατομμύρια χάθηκαν, κράτη παρενέβησαν για να διασώσουν τράπεζες, η πολιτική γεωγραφία της Δύσης άρχισε να αλλάζει. Η κρίση του 2008 και η επακόλουθη κρίση χρέους στην Ευρώπη υπονόμευσαν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και άνοιξαν τον δρόμο για τον λαϊκισμό και την Ακροδεξιά.
Η εποχή της πολυκρίσης
Στην ίδια αλυσίδα εντάσσονται το Brexit, η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, η άνοδος του Σι Τζινπίνγκ, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Η πανδημία της Covid-19 λειτούργησε ως επιταχυντής, αποκαλύπτοντας τις ανισότητες και τα όρια των κρατικών μηχανισμών. Η κλιματική κρίση προσθέτει έναν διαρκή, υπαρξιακό κίνδυνο.
Η τεχνητή νοημοσύνη ως νέο όριο
Τέλος, η εμφάνιση συστημάτων γενετικής τεχνητής νοημοσύνης το 2022 θέτει ένα ακόμη πιθανό ορόσημο. Αν ο 21ος αιώνας είναι ο αιώνας της συμβίωσης ανθρώπου και μηχανής, τότε ίσως η αρχή του να βρίσκεται εδώ.
Ίσως το ερώτημα να είναι λανθασμένο. Ο 21ος αιώνας δεν άρχισε σε μία ημέρα. Άρχισε σταδιακά, μέσα από διαδοχικά σοκ και αθόρυβες μετατοπίσεις. Είναι ένας αιώνας χωρίς σαφή αφετηρία, αλλά με πολλαπλές ρωγμές. Και ίσως αυτή ακριβώς η αβεβαιότητα να είναι το πιο χαρακτηριστικό του γνώρισμα.