Το Οικουμενικό Πατριαρχείο απάντησε με σκληρή αλλά μετρημένη γλώσσα στη νέα επίθεση που εξαπέλυσε η Μόσχα, αυτή τη φορά μέσω κρατικών μηχανισμών, θέτοντας στο επίκεντρο τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο.
Οι κατηγορίες που διατυπώνονται από τη Ρωσική Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών (SVR) ξεπερνούν τα στενά εκκλησιαστικά όρια και εγγράφονται ευθέως στο πεδίο της γεωπολιτικής και της προπαγάνδας, με χαρακτηρισμούς περί «οργάνου βρετανικών μυστικών υπηρεσιών» και συνεργασίας με «ακραία εθνικιστικά και νεοναζιστικά στοιχεία».
Η επίσημη απάντηση του Οικουμενικού Πατριαρχείου
Σε ανακοίνωσή της, η Μήτηρ Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως εκφράζει «βαθύτατη θλίψη» για τη νέα ρωσική επίθεση κατά του προσώπου του Οικουμενικού Πατριάρχη, υπογραμμίζοντας ότι αυτή τη φορά οι επιθέσεις δεν προέρχονται απλώς από εκκλησιαστικούς ή πολιτικούς κύκλους, αλλά από κρατικές υπηρεσίες της Ρωσίας. Το Πατριαρχείο υπενθυμίζει ότι από το 2018, όταν αποφασίστηκε η παραχώρηση αυτοκεφάλου στην Εκκλησία της Ουκρανίας, έχει επιλέξει συστηματικά να μην απαντά στις αλλεπάλληλες επιθέσεις από τη Μόσχα.
Κεντρικό μήνυμα της ανακοίνωσης είναι ότι «τα ευφάνταστα σενάρια, οι ψευδείς ειδήσεις, οι ύβρεις και οι κατασκευασμένες πληροφορίες κάθε είδους προπαγανδιστών» δεν πρόκειται να εκτρέψουν το Οικουμενικό Πατριαρχείο από τη διακονία και την οικουμενική του αποστολή, επιλέγοντας την ιστορική θεσμική συνέχεια αντί της αντιπαράθεσης επί ίσοις όροις.
Οι κατηγορίες της SVR και η νέα γραμμή της Μόσχας
Η SVR αποδίδει στον Πατριάρχη Βαρθολομαίο πρόθεση «εξόντωσης» της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, μέσω της απόσπασης εκκλησιών από το Πατριαρχείο Μόσχας στις χώρες της Βαλτικής και, δυνητικά, σε άλλα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης. Η ρητορική που υιοθετείται είναι εξαιρετικά επιθετική, με αναφορές σε «ύπουλο πνεύμα» και σε παραλληλισμούς με «ψευδοπροφήτες» της Επί του Όρους Ομιλίας, κατηγορώντας τον Βαρθολομαίο ότι «διαλύει το ζωντανό Σώμα της Εκκλησίας».
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο Μαυροβούνιο, όπου, σύμφωνα με τη ρωσική αφήγηση, το Οικουμενικό Πατριαρχείο φέρεται να σχεδιάζει την παραχώρηση αυτοκεφαλίας στη μη αναγνωρισμένη Ορθόδοξη Εκκλησία της χώρας, στοχεύοντας, όπως υποστηρίζεται, στην αποδυνάμωση της Σερβικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Το Μαυροβούνιο ως νέο πεδίο εκκλησιαστικής και πολιτικής σύγκρουσης
Το βουλγαρικό πρακτορείο ειδήσεων BGNES συνδέει ευθέως τη στάση της Μόσχας με την πολιτική αστάθεια στο Μαυροβούνιο, επισημαίνοντας ότι η Ρωσία στηρίζει ανοιχτά το Βελιγράδι, σε μια προσπάθεια αποσταθεροποίησης της χώρας. Στο επίκεντρο αυτής της στρατηγικής φέρεται να βρίσκεται η ενίσχυση του φιλορωσικού και φιλοσερβικού κόμματος του Μίλαν Κνέζεβιτς.
Η αναφορά στην αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος του 2016, στην οποία συμμετείχαν Ρώσοι και Σέρβοι με στόχο την ανατροπή της κυβέρνησης Τζουκάνοβιτς και την ανακοπή της φιλοδυτικής πορείας της χώρας, επαναφέρει στο προσκήνιο τον ρόλο της Σερβικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία, σύμφωνα με διεθνείς πηγές, παρείχε τότε ηθική και πολιτική κάλυψη στους συνωμότες.
Το ουκρανικό αγκάθι και η ρήξη χωρίς επιστροφή
Παρά το άνοιγμα νέων μετώπων, η Ουκρανία παραμένει το κεντρικό και βαθύτερο σημείο τριβής. Από την απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου το 2018 να χορηγήσει αυτοκεφαλία στην Εκκλησία της Ουκρανίας, η ρήξη με τη Μόσχα έχει λάβει δομικά χαρακτηριστικά. Το Πατριαρχείο Μόσχας, σε πλήρη ευθυγράμμιση με το Κρεμλίνο, αντιμετωπίζει την Ουκρανία ως μέρος της ρωσικής σφαίρας επιρροής, τόσο πολιτικά όσο και εκκλησιαστικά.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, από την άλλη πλευρά, υποστηρίζει ότι η αυτοκεφαλία αποσκοπεί αποκλειστικά στην αποκατάσταση της ενότητας των Ορθοδόξων στην Ουκρανία, οι οποίοι επί δεκαετίες ζούσαν σε καθεστώς εκκλησιαστικής τριχοτόμησης και σύγχυσης.
Ο ρόλος του Πατριάρχη Κυρίλλου και ο πόλεμος στην Ουκρανία
Η στάση του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου έχει επιβαρύνει περαιτέρω το κλίμα. Ο Κυρίλλος έχει ταχθεί ανοιχτά υπέρ της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, προσδίδοντάς της θρησκευτική νομιμοποίηση. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, αντιθέτως, το 2022 άσκησε δριμεία κριτική, χαρακτηρίζοντας τον πόλεμο «ούτε ευλογημένο ούτε ιερό», αλλά μια «άγρια, ανθρωποκτόνο διαμάχη», εκφράζοντας τη βαθιά του απογοήτευση για τη στάση του Κυρίλλου.
Το θεολογικό υπόβαθρο της σύγκρουσης: Πρωτείο και εξουσία
Η σύγκρουση δεν περιορίζεται στην πολιτική. Ήδη από το 2013, η Ιερά Σύνοδος της Ρωσικής Εκκλησίας αμφισβήτησε ευθέως το Πρωτείο του Οικουμενικού Πατριάρχη, υποστηρίζοντας ότι στην Ορθοδοξία δεν υπάρχει πρωτείο εξουσίας, αλλά απλώς τιμητική προεδρία μεταξύ ίσων. Η θέση αυτή έρχεται σε ευθεία αντίθεση με την κανονική παράδοση, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή από το Φανάρι.
Η αποχή του Πατριαρχείου Μόσχας από την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Κρήτης το 2016 αποτέλεσε κομβικό σημείο, με κύκλους της Κωνσταντινούπολης να κάνουν λόγο για «αυτονομιστική τάση» και συνειδητή υπονόμευση της πανορθόδοξης συνοχής.
Μια σύγκρουση με βάθος χρόνου και γεωπολιτικό αποτύπωμα
Η νέα επίθεση της Μόσχας κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη επιβεβαιώνει ότι η αντιπαράθεση έχει ξεπεράσει τα όρια μιας ενδοεκκλησιαστικής διαφωνίας. Πρόκειται για μια σύγκρουση όπου θεολογία, εθνική στρατηγική και διεθνής πολιτική διαπλέκονται στενά. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο επιλέγει τη θεσμική σιωπή και την επίκληση της αποστολής του, ενώ η Μόσχα κλιμακώνει τη ρητορική, εντάσσοντας την Εκκλησία της Ρωσίας στον πυρήνα της κρατικής και γεωπολιτικής της αφήγησης.
Το χάσμα, παρά τις κατά καιρούς απόπειρες διαλόγου, δείχνει σήμερα βαθύτερο από ποτέ.
