Η κρίση των Ιμίων είναι μία από τις πιό τραυματικές στιγμές μετά την Μεταπολίτευση, ένα πεδίο σύγκρουσης πληροφοριών και εκδοχών. Εξακολουθεί, όμως, να είναι και ένας εμβρυουλκός ιδεολογημάτων που λειτουργούν ως αφετηρία για να αυτο-προσδιορίζονται κάποιοι περισσότερο πατριώτες από κάποιους άλλους και να οικοδομείται το αφήγημα της “προδοσίας” που διέτρεξε την πολιτική ζωή μας τα τελευταία τριάντα χρόνια και φτάνει στις μέρες μας ως στερεότυπο πάσης χρήσεως.
Στις σοβαρές χώρες της Δύσης, σχετικά ντοκουμέντα αποδεσμεύονται, συνήθως με τον κανόνα της 20αετίας, η δε παράθεσή τους μέσω επίσημων φορέων, think tanks, ή και έγκριτων μέσων ενημέρωσης γίνεται οργανωμένα και με τεκμηρίωση. Καθ΄ ημάς, η σχετική διαδικασία είναι στα σπάργανα, μόλις τον Νοέμβριο του 2024 η ΕΥΠ προχώρησε για πρώτη φορά στην ιστορία της σε μαζικό αποχαρακτηρισμό 58 απόρρητων δελτίων πληροφοριών: τα έγγραφα της περιόδου Ιουλίου-Αυγούστου 1974 , φωτίζοντας τα γεγονότα του πραξικοπήματος και της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο.
Για την κρίση των Ιμίων, τα αρχεία της ΕΥΠ παραμένουν ακόμα κλειστά, οι επίσημες πηγές περιορίζονται σε κάποια σήματα του Πολεμικού Ναυτικού “τη νύχτα που φτάσαμε πολύ κοντά στον πόλεμο με την Τουρκία”, ενώ, ευτυχώς, έχουν αποδεσμευτεί και έγγραφα του Στέϊτ Ντιπάρτμεντ και του Λευκού Οίκου.
Το πολιτικό σύστημα, η διπλωματία μας, τα πανεπιστήμια και κάθε σχετικός επιστημονικός φορέας δεν στάθηκε εφικτό να προχωρήσουν μεθοδικά και με την μετριοπάθεια που δίνει η χρονική απόσταση και η παράθεση γεγονότων (και όχι εικασιών ή ανακριβειών προς χειραγώγηση της κοινής γνώμης). Εάν συνέβαινε, θα ήταν τεράστια συνεισφορά στην εθνική μας διαπαιδαγώγηση, στην (σταδιακή) διαμόρφωση μιας πραγματικά εθνικής κουλτούρας και, παράλληλα, θα δημιουργούσε αναχώματα σε όσους “εμπορεύονται” τη σημαία ή, με θεωρίες συνωμοσίας στήνουν “ικριώματα” για σύγχρονες προδοσίες.
Εάν δεν υπήρχαν κάποιοι “επίμονοι κηπουροί”, όπως ο Αλέξης Παπαχελάς με το πρόσφατο εξαιρετικό, αποκαλυπτικό και ζυγισμένο ντοκιμαντέρ του, ή νωρίτερα με το βιβλίο των Μιχάλη Ιγνατίου και Αθανασίου Έλλις για τα “απόρρητα τηλεγραφήματα των Αμερικανών” τις ώρες της κρίσης, ο εθνικισμός θα τσαλαβουτούσε με ευκολία στα ίδια στερεότυπα που τα είδαμε να διχάζουν και σε άλλες, και πρόσφατα, περιπτώσεις μεγάλων γεγονότων.
Τα Ίμια, όπως συνάγεται από τα γεγονότα που παρατίθενται (και μόνο τα γεγονότα) είναι μία αλυσίδα αστοχιών, σοβαρότατων πολιτικών και επιχειρησιακών σφαλμάτων, ευθυνών και φοβικών συνδρόμων. Και όλα αυτά έχουν ονοματεπώνυμα, όμως, από την άλλη, η ιστορία γράφεται στις στιγμές που παράγεται και πρέπει να κρίνεται με καθαρή ματιά και χωρίς σκοπιμότητες από την απόσταση του χρόνου.
Το ντοκιμαντέρ του Παπαχελά δεν είναι μόνο μία πολύ μεγάλη δημοσιογραφική επιτυχία, είναι κάτι πολύ περισσότερο: συνεισφορά στη μάχη της ενημέρωσης και της γνώσης απέναντι στα θολά νερά των θεωριών που μετατρέπονται σε ιδεολογικά και πολιτικά δισκοπότηρα.
Όχι ότι θα αλλάξουν και πολύ τα πράγματα. Το εμπόριο πατριωτισμού αποδίδει πολιτικά και θα βρίσκεται στις προθήκες της πολιτικής πόλωσης. Μόλις προ ημερών παρακολουθήσαμε μία εκδοχή του στη σύγκρουση μεταξύ κυβέρνησης και ΠΑΣΟΚ για το “γκριζάρισμα” του Αιγαίου ως συνέπεια εκείνης της κρίσης πριν τριάντα χρόνια. Όπως και –με αφορμή την επικείμενη συνάντηση Μητσοτάκη- Ερντογάν- με τη νέα απειλή περί “εθνικής προδοσίας” που εκτόξευσε εκκολαπτόμενη ηγέτης υπό ίδρυση κόμματος.
Τα φαινόμενα αυτά, βεβαίως, δεν είναι αυτοφυή. Έχουν σπαρεί μεθοδικά από πολιτικά (και άλλα) κέντρα- κόμματα, ποτίζονται και φροντίζονται εδώ και χρόνια, από τα Ίμια μέχρι τις Πρέσπες και σε αρκετές ακόμα εκδοχές. Και θα συνεχίσουν να αποτελούν μία από τις χαίνουσες πηγές της λειτουργίας του πολιτικού μας συστήματος ώστε να κλονίζουν τα αιτήματα για εθνική ενότητα και πολιτική συνεννόηση.