Ασαφής και αντιφατική παραμένει η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στην κλιμακούμενη κρίση στο Ιράν, μετά τις δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ από τον Λευκό Οίκο, την Τετάρτη.
Ο Αμερικανός πρόεδρος ανέφερε ότι, σύμφωνα με πληροφορίες που έχει λάβει, οι δολοφονίες διαδηλωτών έχουν σταματήσει, χωρίς ωστόσο να αποκλείσει το ενδεχόμενο στρατιωτικής επέμβασης, διατηρώντας ανοικτό το σύνολο των επιλογών της Ουάσινγκτον.
Η εικόνα αυτή της «ελεγχόμενης αβεβαιότητας» αποτυπώνεται και στις κινήσεις των δυτικών χωρών στην περιοχή, οι οποίες, ενώ δηλώνουν ότι δεν επιδιώκουν άμεση σύγκρουση, λαμβάνουν παράλληλα εκτεταμένα προληπτικά μέτρα ασφαλείας.
Προληπτικές αποχωρήσεις και διπλωματική συρρίκνωση
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο προχώρησαν σε μερική αποχώρηση προσωπικού από την αεροπορική βάση Αλ-Ουντέιντ στο Κατάρ, τη μεγαλύτερη αμερικανική στρατιωτική εγκατάσταση στη Μέση Ανατολή. Αξιωματούχοι και των δύο χωρών χαρακτήρισαν την κίνηση «προληπτικό μέτρο» για την προστασία του προσωπικού, ενώ το Κατάρ υιοθέτησε την ίδια διατύπωση, επιχειρώντας να υποβαθμίσει τον συμβολισμό της απόφασης.
Παράλληλα, το βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε το προσωρινό κλείσιμο της πρεσβείας του Ηνωμένου Βασιλείου στην Τεχεράνη, η οποία πλέον λειτουργεί εξ αποστάσεως. Πρόκειται για ένδειξη αυξημένης ανησυχίας, σε μια περίοδο όπου η διπλωματική παρουσία των δυτικών χωρών στο Ιράν συρρικνώνεται.
Στο επίκεντρο η βάση Αλ-Ουντέιντ και ο Πέμπτος Στόλος
Η αεροπορική βάση Αλ-Ουντέιντ αποτελεί κρίσιμο κόμβο για τις επιχειρήσεις των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή, ενώ σημαντικές αμερικανικές δυνάμεις βρίσκονται και στο Μπαχρέιν, όπου εδρεύει ο Πέμπτος Στόλος του αμερικανικού Ναυτικού. Ιρανικές προειδοποιήσεις ότι οι αμερικανικές βάσεις στην περιοχή θα αποτελέσουν στόχο σε περίπτωση επίθεσης κατά του Ιράν έχουν εντείνει την ανησυχία των γειτονικών κρατών.
Ανώτερος Ιρανός αξιωματούχος ανέφερε ότι η Τεχεράνη έχει διαμηνύσει σε χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Τουρκία πως θα θεωρηθούν εμπλεκόμενες, εάν επιτραπεί η χρήση των βάσεών τους για επίθεση των ΗΠΑ.
Ανοιγοκλείνει ο εναέριος χώρος, μεταβάλλεται το στρατιωτικό σήμα
Ιδιαίτερη ανησυχία προκάλεσε και η αιφνιδιαστική απόφαση του Ιράν να κλείσει προσωρινά τον εναέριο χώρο του, χωρίς επίσημη αιτιολόγηση. Αεροπορικές εταιρείες αναγκάστηκαν να εκτρέψουν πτήσεις βόρεια και νότια της χώρας, με το κλείσιμο να διαρκεί πάνω από τέσσερις ώρες. Νωρίς το πρωί της Πέμπτης επανεκκίνησαν εσωτερικές πτήσεις, υποδηλώνοντας μια μερική αποκλιμάκωση.
Την ίδια στιγμή, Αμερικανός αξιωματούχος αποκάλυψε ότι ανεστάλη η αυξημένη κατάσταση συναγερμού των αμερικανικών βομβαρδιστικών που είχαν αναπτυχθεί στην περιοχή, κίνηση που ερμηνεύεται ως προσπάθεια αποφυγής άμεσης στρατιωτικής σύγκρουσης, χωρίς όμως να σηματοδοτεί αλλαγή στρατηγικής.
Πιο συγκρατημένος ο Τραμπ, χωρίς σαφείς δεσμεύσεις
Ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίστηκε αισθητά πιο προσεκτικός στις δημόσιες τοποθετήσεις του. Δήλωσε ότι έχει ενημερωθεί από «πολύ σημαντικές πηγές από την άλλη πλευρά» πως οι δολοφονίες διαδηλωτών έχουν σταματήσει και ότι δεν επίκεινται μαζικές εκτελέσεις, τονίζοντας ωστόσο ότι οι πληροφορίες αυτές δεν έχουν επιβεβαιωθεί από τις αμερικανικές υπηρεσίες.
Ερωτηθείς εάν η στρατιωτική δράση έχει αποσυρθεί από το τραπέζι, περιορίστηκε να πει ότι η κυβέρνησή του «θα παρακολουθήσει την κατάσταση και θα δει ποια θα είναι η διαδικασία», αφήνοντας ανοιχτό κάθε ενδεχόμενο.
Μηνύματα αποκλιμάκωσης από την Τεχεράνη, σκλήρυνση από άλλους αξιωματούχους
Λίγες ώρες αργότερα, ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί δήλωσε σε συνέντευξή του ότι «δεν θα υπάρξει απαγχονισμός σήμερα ή αύριο», υποστηρίζοντας πως η κυβέρνηση έχει «πλήρη έλεγχο» της κατάστασης. Παράλληλα, κατηγόρησε το Ισραήλ για υποκίνηση της βίας, χωρίς να προσκομίσει αποδείξεις, και επανέλαβε ότι το Ιράν είναι «έτοιμο για διαπραγματεύσεις», καλώντας τις ΗΠΑ να επιλέξουν τη διπλωματία.
Την ίδια στιγμή, άλλοι Ιρανοί αξιωματούχοι υιοθέτησαν σκληρότερη ρητορική. Ο επικεφαλής των Φρουρών της Επανάστασης, Μοχαμάντ Πακπούρ, προειδοποίησε ότι το Ιράν θα απαντήσει «με αποφασιστικό τρόπο» σε οποιαδήποτε επίθεση.
Αντικρουόμενες εκτιμήσεις για τον κίνδυνο στρατιωτικής επέμβασης
Δύο Ευρωπαίοι αξιωματούχοι εκτίμησαν ότι μια αμερικανική στρατιωτική επέμβαση θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί ακόμη και εντός 24 ωρών, ενώ Ισραηλινός αξιωματούχος ανέφερε ότι ο Τραμπ «φαίνεται να έχει αποφασίσει να επέμβει», χωρίς όμως να είναι σαφές το εύρος και το χρονοδιάγραμμα.
Την ίδια ώρα, οι απευθείας επαφές μεταξύ του Αραγτσί και του ειδικού απεσταλμένου των ΗΠΑ Στιβ Γουίτκοφ έχουν ανασταλεί, ενισχύοντας το κλίμα διπλωματικού αδιεξόδου.
Έλεγχος ή επίδειξη ισχύος στο εσωτερικό;
Μετά την κορύφωση των διαδηλώσεων, οι ιρανικές αρχές επιχείρησαν να επανακτήσουν τον έλεγχο μέσω οργανωμένων «πορειών εθνικής αντίστασης» και δημοσίων τελετών για περισσότερους από 100 νεκρούς των δυνάμεων ασφαλείας. Σύμφωνα με το AFP, στους δρόμους εμφανίστηκαν συνθήματα κατά των ΗΠΑ και εικόνες του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, αλλά και απειλητικό υλικό κατά του Ντόναλντ Τραμπ.
Ιρανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι «επικρατεί ηρεμία», ωστόσο οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων παρουσιάζουν μια δραματικά διαφορετική εικόνα.
Χιλιάδες νεκροί σύμφωνα με οργανώσεις δικαιωμάτων
Η οργάνωση Ανθρώπινα Δικαιώματα του Ιράν, με έδρα τη Νορβηγία, κάνει λόγο για τουλάχιστον 3.428 νεκρούς και πάνω από 10.000 συλλήψεις. Η Διεθνής Αμνηστία αναφέρεται σε «μαζικές παράνομες δολοφονίες σε πρωτοφανή κλίμακα», ενώ το Ινστιτούτο Μελέτης του Πολέμου μιλά για «επίπεδο βαρβαρότητας χωρίς προηγούμενο».
Οι ιρανικές αρχές δεν έχουν ανακοινώσει επίσημο απολογισμό, επικαλούμενες τη συνεχιζόμενη ταυτοποίηση των θυμάτων, ενώ η πρόσβαση στο διαδίκτυο και οι τηλεπικοινωνίες παραμένουν περιορισμένες.
Υπόθεση Σολτάνι και πόλεμος παραπληροφόρησης
Η υπόθεση του 26χρονου Ερφάν Σολτάνι ανέδειξε περαιτέρω τη σύγχυση. Η ιρανική δικαστική εξουσία ανακοίνωσε ότι δεν έχει καταδικαστεί σε θάνατο, παρά τις πληροφορίες περί επικείμενης εκτέλεσης. Ο Σολτάνι παραμένει κρατούμενος στις φυλακές του Καράτζ, με την οικογένειά του να δηλώνει ότι η εκτέλεση ανεβλήθη την τελευταία στιγμή.
Παράλληλα, οι περιορισμοί στο διαδίκτυο έχουν οδηγήσει σε καταιγισμό deepfake βίντεο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί βίντεο που κυκλοφόρησε στο X του Έλον Μασκ και εμφάνιζε διαδηλώτριες να καταστρέφουν όχημα της Basij, το οποίο, σύμφωνα με το AFP, ήταν προϊόν τεχνητής νοημοσύνης.
