Η αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα και η σύλληψη του προέδρου Νικολάς Μαδούρο συνιστούν ένα γεγονός που δύσκολα χωράει στις παραδοσιακές κατηγορίες της διεθνούς πολιτικής.
Για τους ρομαντικούς της εξωτερικής πολιτικής, είναι μια ακόμη απόδειξη ότι η εποχή του «διεθνούς δικαίου» —που στην πραγματικότητα ποτέ δεν υπήρξε πλήρως— φαίνεται να έχει επισήμως τελειώσει.
Δεν θα σταθούμε στην τεχνική επιτυχία της επιχείρησης ή στην αγαστή συνεργασία με ντόπιους παράγοντες, ούτε στις προκλήσεις που θα προκύψουν αμέσως μετά. Η ιστορία των διεθνών σχέσεων είναι μια αδιάκοπη προσπάθεια της ανθρωπότητας να τιθασεύσει το ένστικτο της ισχύος μέσω κανόνων, θεσμών και άτυπων συμφωνιών. Κάθε φορά που αυτή η προσπάθεια υποχωρεί, η διεθνής τάξη μοιάζει να επιστρέφει σε μια προ-πολιτική κατάσταση, όπου η βία προηγείται του δικαίου και η ισχύς αναγορεύεται σε αυθύπαρκτο κριτήριο νομιμοποίησης. Η σύλληψη του Μαδούρο στην Καράκας, σχεδόν κινηματογραφική, φέρει έντονα τα χαρακτηριστικά μιας τέτοιας οπισθοδρόμησης.
Η ηθική της ισχύος και η παγίδα της νομιμοποίησης
Είναι εύκολο, σχεδόν αυτονόητο, να στραφεί κανείς κατά του Μαδούρο. Η πολιτική του διαδρομή είναι μια συμπυκνωμένη εμπειρία αυταρχισμού, θεσμικής αποσύνθεσης και οικονομικής εξαθλίωσης, με κύριο θύμα τον λαό της Βενεζουέλας. Το ερώτημα, όμως, δεν αφορά τόσο την καταγραφή των αμαρτιών ενός ηγέτη, όσο το πώς μια υπερδύναμη επιλέγει να τις αντιμετωπίσει.
Η πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ επαναβεβαιώνει μια αντίληψη του κόσμου ως χώρου άσκησης ωμής, συναλλακτικής ισχύος, όπου η διπλωματία υποχωρεί. Η εμπειρία από τη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Ασία διδάσκει ότι η βίαιη ανατροπή καθεστώτων είναι πράξη στιγμιαία, ενώ το κενό που ακολουθεί συχνά μετατρέπεται σε βαριά κληρονομιά για κοινωνίες ολόκληρες. Η πτώση ενός τυράννου δεν εγγυάται χειραφέτηση· συχνά εγκλωβίζει τον λαό σε νέα μορφή εξάρτησης, με τον «απελευθερωτή» να μετατρέπεται σε κηδεμόνα που διαχειρίζεται ερείπια αντί για ελευθερία.
Η επίκληση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως νομιμοποιητικής βάσης για την άσκηση βίας είναι μια από τις πιο επικίνδυνες ιστορικές παγίδες. Στο όνομα της προστασίας της ελευθερίας, η ισχύς εργαλειοποιείται για να καταλυθεί η εθνική κυριαρχία, με αποτέλεσμα το διακύβευμα να γίνεται συστημική απειλή. Η ισχύς αναγορεύεται σε μοναδικό κριτήριο νομιμότητας και ο ασκός του Αιόλου ανοίγει διάπλατα.
Από τη Βενεζουέλα στην Ευρώπη: Παγκόσμιες συνέπειες
Αν αυτό το πρότυπο παγιωθεί, κάθε δύναμη στον πλανήτη θα μπορεί να αντλήσει νομιμοποίηση για τις δικές της «εκκρεμότητες». Η Ρωσία, με τον πόλεμο στην Ουκρανία, δείχνει πώς τέτοιες λογικές σπάνια παραμένουν μεμονωμένες. Η Βενεζουέλα υπήρξε θύμα αυταρχισμού, αλλά η δημοκρατία δεν μεταφέρεται με ελικόπτερα· η ελευθερία δεν επιβάλλεται από έξω.
Αυτό εκθέτει ανεπανόρθωτα όσους στις ΗΠΑ και την Ευρώπη αντιμετωπίζουν τη ρωσική εισβολή ως κατάλυση διεθνούς δικαίου αλλά παραμένουν σιωπηλοί απέναντι στη Βενεζουέλα. Η αντίφαση είναι εμφανής: ό,τι παραβιάζει τη διεθνή τάξη σε ένα μέρος του κόσμου, αν δεν καταδικάζεται, γίνεται δεκτό αλλού. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως δήλωσε η Κάγια Κάλας, υπερασπίζεται την ειρηνική μετάβαση και τη διατήρηση των αρχών του διεθνούς δικαίου· ωστόσο, η ηθική αυτή υπεράσπιση συγκρούεται με την πραγματικότητα των γεγονότων.
Η Ελλάδα και η Κύπρος σε έναν κόσμο λιγότερων βεβαιοτήτων
Η αμερικανική επέμβαση και η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ δείχνουν ότι η αρχή της απαραβίαστης εδαφικής κυριαρχίας έχει ήδη ατονήσει. Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η νέα αυτή εποχή σημαίνει λιγότερες βεβαιότητες και αυξημένες ανάγκες ενεργητικής ασφάλειας. Η ισχύς, οικονομική, στρατιωτική και διπλωματική, αναλαμβάνει πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση των εξελίξεων, τουλάχιστον μέχρι να καθοριστεί μια νέα διεθνής τάξη μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.
Η Βενεζουέλα, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια τοπική κρίση· είναι μια προειδοποίηση για την εποχή που ζούμε. Μια εποχή όπου η ισχύς καθορίζει την πραγματικότητα και οι κανόνες του διεθνούς δικαίου γίνονται προαιρετικοί. Η ιστορία της Καραϊβικής μάς υπενθυμίζει ότι η αδυναμία των θεσμών να περιορίσουν τις υπερδυνάμεις αφήνει τον κόσμο εκτεθειμένο σε νέες μορφές αβεβαιότητας, με σοβαρές συνέπειες για όλους, από τις υπερδυνάμεις έως τις μικρότερες περιφερειακές χώρες.
