Η Γροιλανδία, ένα νησί που για δεκαετίες φαινόταν να παραμένει στο περιθώριο των διεθνών εξελίξεων, βρίσκεται σήμερα στο κέντρο μιας έντονης γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.
Η δήλωση της εκπροσώπου του Λευκού Οίκου ότι ο Ντόναλντ Τραμπ μελετά «φάσμα επιλογών» για την απόκτηση της Γροιλανδίας, «συμπεριλαμβανομένης της χρήσης του στρατού», κλόνισε διπλωματικές ισορροπίες, προκάλεσε συναγερμό στην Ευρώπη και άνοιξε εκ νέου τη συζήτηση για τα όρια της αμερικανικής ισχύος.
Ο Αμερικανός πρόεδρος εμφανίζεται αποφασισμένος να μετατρέψει μια, κατά πολλούς, εξωφρενική ιδέα σε εφαρμόσιμη στρατηγική. Η Γροιλανδία, αυτόνομη περιοχή του Βασιλείου της Δανίας, αντιμετωπίζεται από την Ουάσιγκτον ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας και ως κρίσιμος κόμβος στον νέο ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων στην Αρκτική. Η Ευρώπη, ωστόσο, απαντά με προειδοποιήσεις περί «τέλους των πάντων», ενώ η Δανία και η Γροιλανδία υπενθυμίζουν με σαφήνεια: «δεν είμαστε προς πώληση».
Το ερώτημα που πλέον τίθεται δεν είναι μόνο αν οι ΗΠΑ μπορούν να «αποκτήσουν» τη Γροιλανδία. Είναι μέχρι πού είναι διατεθειμένος να φτάσει ο Ντόναλντ Τραμπ για να υλοποιήσει τον στόχο του — και ποιο θα είναι το κόστος για τη διεθνή τάξη, το ΝΑΤΟ και τη σταθερότητα στην Αρκτική.
Η Γροιλανδία ως «εθνική προτεραιότητα»: Η ρητορική κλιμάκωσης από τον Λευκό Οίκο
Η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου, Κάρολαϊν Λέβιτ, ήταν απολύτως σαφής: η απόκτηση της Γροιλανδίας αποτελεί «προτεραιότητα εθνικής ασφαλείας» για τις ΗΠΑ. Σύμφωνα με την ίδια, η Γροιλανδία είναι ζωτικής σημασίας για την αποτροπή των αντιπάλων των ΗΠΑ στην Αρκτική, ενώ «η χρήση του αμερικανικού στρατού είναι πάντα μια επιλογή στη διάθεση του προέδρου».
Η διατύπωση δεν είναι τυχαία. Σηματοδοτεί ότι η Ουάσιγκτον αντιμετωπίζει τη Γροιλανδία όχι ως εμπορικό ή οικονομικό εγχείρημα, αλλά ως ζήτημα ασφάλειας και γεωπολιτικής ισχύος. Η Γροιλανδία βρίσκεται σε κομβική θέση για την αρκτική ναυσιπλοΐα, διαθέτει σπάνια ορυκτά και κρίσιμες πρώτες ύλες, ενώ φιλοξενεί αμερικανική στρατιωτική βάση.
Η δήλωση αυτή έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τις ευρωπαϊκές εκκλήσεις για αυτοσυγκράτηση και διάλογο. Στις Βρυξέλλες και τις βόρειες πρωτεύουσες αυξάνεται ο φόβος ότι οι ΗΠΑ κινούνται προς μια μονομερή στρατηγική επιβολής, που θυμίζει περισσότερο λογική «απόκτησης εδαφών» του 19ου αιώνα παρά σύγχρονη διπλωματία.
Πολυεπίπεδο σχέδιο: Από «φανταστική ιδέα» σε συγκεκριμένα στάδια δράσης
Όταν ο Τραμπ μιλούσε προ ετών για «αγορά της Γροιλανδίας», πολλοί χαμογελούσαν ειρωνικά. Σήμερα, όμως, η ιδέα έχει μετατραπεί σε οργανωμένο σχέδιο με στάδια και εργαλεία πίεσης.
Αναλυτές περιγράφουν τέσσερα βήματα μέσα από τα οποία οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να προσεγγίσουν τον στόχο τους:
- επηρεασμός του γροιλανδικού κινήματος ανεξαρτησίας
- οικονομικά και πολιτικά κίνητρα προς το νησί
- διαπραγμάτευση με την Ευρώπη και αξιοποίηση του ουκρανικού ζητήματος
- και, στο ακραίο σενάριο, στρατιωτική επέμβαση.
Το σενάριο στρατιωτικής εισβολής μοιάζει ακραίο, αλλά η ίδια η αναφορά του Λευκού Οίκου στη «χρήση στρατού» δείχνει ότι τίποτα δεν αποκλείεται εκ των προτέρων. Η συνολική στρατηγική θυμίζει ρωσικά μοντέλα επιρροής και εδαφικής αναθεώρησης, από την Κριμαία μέχρι τη Γεωργία.
Η εκστρατεία επιρροής: Καλλιεργώντας την ιδέα της ανεξαρτησίας
Η Γροιλανδία είναι σήμερα αυτόνομη περιοχή εντός του Βασιλείου της Δανίας. Η πλήρης ανεξαρτητοποίηση θα απαιτούσε δημοψήφισμα και συμφωνία με την Κοπεγχάγη. Τα τελευταία χρόνια, οι τάσεις υπέρ της ανεξαρτησίας έχουν ενισχυθεί, με δημοσκοπήσεις να καταγράφουν πλειοψηφικά ποσοστά.
Η κυβέρνηση Τραμπ έχει δηλώσει ανοιχτά τη στήριξή της στην ιδέα της ανεξαρτησίας. Παράλληλα, μέσα ενημέρωσης στη Δανία αναφέρουν προσπάθειες άσκησης επιρροής από κύκλους προσκείμενους στον Τραμπ, ενώ οι υπηρεσίες ασφαλείας προειδοποιούν για δίκτυα «εκστρατειών επιρροής».
Οι τακτικές θυμίζουν ό,τι έχει περιγραφεί ως «υβριδικός πόλεμος»: συνδυασμός διαδικτυακής προπαγάνδας, χρηματοδότησης ομάδων πίεσης και συνεργασίας με πολιτικούς φορείς. Η ενίσχυση του κινήματος ανεξαρτησίας δεν θα είχε στόχο την αυτοδιάθεση των Γροιλανδών, αλλά την αποδέσμευσή τους από τη Δανία ώστε να καταστούν πιο «διαπραγματεύσιμοι» από τις ΗΠΑ.
Χαρακτηριστική είναι η φράση συμβούλου του Τραμπ: «Κανείς δεν πρόκειται να πολεμήσει στρατιωτικά τις ΗΠΑ για το μέλλον της Γροιλανδίας». Το μήνυμα είναι σαφές: θεωρείται ότι η Ευρώπη δεν θα ρισκάρει σύγκρουση, ακόμη κι αν αμφισβητηθεί κυριαρχία εδάφους της.
Το «δέλεαρ» προς τη Γροιλανδία: Οικονομικές υποσχέσεις και γεωπολιτικές ανταλλαγές
Το δεύτερο βήμα του σχεδίου αφορά την προσφορά δελεαστικών πακέτων προς τη Γροιλανδία. Η Ουάσιγκτον μπορεί να υποσχεθεί:
- χρηματοδότηση υποδομών
- επενδύσεις σε ενέργεια και ορυκτά
- ασφάλεια και στρατιωτική προστασία
- ή ακόμη και προοπτική ένταξης στις ΗΠΑ.
Η ιδέα της «πεντηκοστής πρώτης πολιτείας» συζητείται ανοιχτά από ανθρώπους του περιβάλλοντος Τραμπ. Ωστόσο, συντριπτική πλειοψηφία των Γροιλανδών φέρεται να αντιτίθεται σε ένταξη στις ΗΠΑ.
Εναλλακτικά, προτείνεται μοντέλο «Ελεύθερης Σύνδεσης», όπως αυτό που έχουν ΗΠΑ με νησιωτικά κράτη του Ειρηνικού. Σε αυτό το πλαίσιο, οι ΗΠΑ αποκτούν στρατιωτική ελευθερία και επιρροή, ενώ το μικρό κράτος διατηρεί τυπική ανεξαρτησία. Οι επικριτές όμως τονίζουν ότι πρόκειται για ιδιαίτερα άνιση σχέση, όπου το μικρό μέρος παραχωρεί κρίσιμα κυριαρχικά δικαιώματα.
Η Ευρώπη μπροστά στο δίλημμα: Αντίσταση ή σιωπηρή αποδοχή;
Η αμερικανική πίεση προς την Ευρώπη δεν αφορά μόνον τη Γροιλανδία. Το ισχυρότερο διαπραγματευτικό χαρτί των ΗΠΑ είναι η Ουκρανία.
Η Ουάσιγκτον μπορεί να ζητήσει από τους Ευρωπαίους σιωπηρή ανοχή στην αμερικανική «επέκταση» στην Αρκτική με αντάλλαγμα πιο ισχυρές εγγυήσεις άμυνας προς το Κίεβο. Σε μια εποχή που η ευρωπαϊκή ασφάλεια εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ΗΠΑ, το δίλημμα γίνεται οξύ: αντιπαράθεση με Ουάσιγκτον ή αποδοχή νέων γεωπολιτικών τετελεσμένων.
Η Γαλλία, η Γερμανία, η Ιταλία, η Πολωνία, η Ισπανία και η Βρετανία έχουν ήδη εκφράσει σαφή στήριξη στη Δανία. Ωστόσο, η ενότητα της Ευρώπης δοκιμάζεται, καθώς διαφορετικά κράτη έχουν διαφορετικά επίπεδα εξάρτησης από την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας.
Το ακραίο σενάριο: Η στρατιωτική εισβολή και οι συνέπειές της
Το τέταρτο και πιο ακραίο βήμα είναι η στρατιωτική δράση. Αν και χαρακτηρίζεται απίθανη, δεν αποκλείεται ρητά από τον Λευκό Οίκο.
Οι ΗΠΑ διαθέτουν ήδη στρατιωτική βάση στη Γροιλανδία, ενώ το νησί έχει ελάχιστες αμυντικές δυνατότητες. Ειδικοί θεωρούν ότι μια κατάληψη της πρωτεύουσας Νουούκ θα μπορούσε να συμβεί «σε μισή ώρα».
Μια τέτοια ενέργεια θα αποτελούσε κατάφωρη παραβίαση διεθνούς δικαίου και, κυρίως, επίθεση σε μέλος του ΝΑΤΟ. Ευρωπαίοι ηγέτες προειδοποιούν ότι αυτό θα σήμαινε «το τέλος των πάντων»: κατάρρευση της Συμμαχίας, κρίση νομιμοποίησης των ΗΠΑ και ένα παγκόσμιο σοκ αντίστοιχο με εκείνο της εισβολής στην Κριμαία, αλλά εντός ΝΑΤΟ.
Η θέση της Δανίας: «Φυλάσσουμε το Βασίλειο»
Η Κοπεγχάγη αντέδρασε έντονα.
Ο υπουργός Εξωτερικών Λαρς Λούκε Ράσμουσεν δήλωσε ότι η Δανία εγγυάται την ασφάλεια της Γροιλανδίας και πως δεν υπάρχει «εισβολή κινεζικών επενδύσεων» όπως υποστηρίζει ο Τραμπ. Η πρωθυπουργός Μέτε Φρέντερικσεν προειδοποίησε ότι στρατιωτική ενέργεια των ΗΠΑ θα σήμαινε το «τέλος του ΝΑΤΟ» και διέλυσε κάθε ιδέα ότι η Γροιλανδία είναι προς πώληση.
Παράλληλα, η Δανία επενδύει μαζικά στην αρκτική ασφάλεια, επιχειρώντας να δείξει ότι αναλαμβάνει τις ευθύνες της ως κυρίαρχο κράτος. «Φυλάσσουμε το Βασίλειο» ήταν το μήνυμα προς Ουάσιγκτον.
Η Γροιλανδία μιλά: Αυτοδιάθεση χωρίς «αγοραπωλησίες»
Η κυβέρνηση της Γροιλανδίας ζητά διάλογο με τις ΗΠΑ, αλλά επαναλαμβάνει σταθερά: η Γροιλανδία δεν είναι εμπόρευμα.
Οι Γροιλανδοί αντιμετωπίζουν ήδη τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης και τις πιέσεις για εκμετάλλευση των πόρων τους. Η ιδέα ότι η μοίρα τους μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο «διπλωματικής συναλλαγής» μεταξύ μεγάλων δυνάμεων αναβιώνει αποικιοκρατικές μνήμες.
Το ζήτημα της ανεξαρτησίας τους είναι υπαρκτό και συζητείται εσωτερικά εδώ και δεκαετίες — αλλά δεν συνδέεται απαραίτητα με την ανάθεση του μέλλοντός τους σε μια άλλη μεγάλη δύναμη.
Η νέα αρκτική σκακιέρα: ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα και το λιώσιμο των πάγων
Στην καρδιά της υπόθεσης βρίσκεται η Αρκτική. Η τήξη των πάγων ανοίγει νέους θαλάσσιους δρόμους, πρόσβαση σε κοιτάσματα σπάνιων γαιών και υδρογονανθράκων και νέες στρατιωτικές δυνατότητες.
Η Ρωσία έχει ήδη στρατιωτικοποιήσει μεγάλο μέρος της περιοχής. Η Κίνα αυτοχαρακτηρίζεται «σχεδόν αρκτική δύναμη» και επενδύει σε υποδομές και έρευνες. Οι ΗΠΑ φοβούνται ότι αν δεν κινηθούν έγκαιρα, θα χάσουν στρατηγικό έδαφος στον νέο μεγάλο ανταγωνισμό.
Η Γροιλανδία, συνεπώς, δεν είναι μόνο έδαφος. Είναι σύμβολο του ποιος θα κυριαρχήσει στη νέα εποχή γεωπολιτικής που διαμορφώνει η κλιματική κρίση.
Διεθνές δίκαιο και προηγούμενα: Μπορεί να «αποκτηθεί» ένα τμήμα κράτους;
Το διεθνές δίκαιο είναι ξεκάθαρο: τα εδάφη κυρίαρχων κρατών δεν «αγοράζονται» ούτε προσαρτώνται μονομερώς. Εξαγορές εδαφών όπως η Αλάσκα αποτελούσαν πρακτική άλλων εποχών.
Σήμερα, η αυτοδιάθεση απαιτεί δημοκρατικές διαδικασίες, και η μεταβολή συνόρων προϋποθέτει συμφωνία όλων των εμπλεκομένων πλευρών. Η πρόθεση χρήσης στρατιωτικής ισχύος για αλλαγή κυριαρχίας παραβιάζει θεμελιώδεις αρχές του ΟΗΕ.
Η περίπτωση της Γροιλανδίας θα αποτελούσε επικίνδυνο προηγούμενο, ανοίγοντας τον δρόμο για ανάλογες διεκδικήσεις σε άλλες αυτόνομες περιοχές ανά τον κόσμο.
Οι εσωτερικές διαστάσεις στις ΗΠΑ: Εθνικισμός, ισχύς και προεκλογική στρατηγική
Το ζήτημα της Γροιλανδίας δεν είναι μόνο διεθνές — είναι και εσωτερικό.
Η ρητορική περί «απόκτησης εδαφών» απευθύνεται σε ένα ακροατήριο που βλέπει την αμερικανική ισχύ ως αυτονόητο δικαίωμα και επιθυμεί μια αναβίωση της εποχής των μεγάλων εθνικών σχεδίων. Η ιδέα μιας «αγοράς νησιού» είναι εντυπωσιακή, προσελκύει προσοχή και επιτρέπει στον Τραμπ να εμφανίζεται ως ηγέτης που «τολμά ό,τι οι άλλοι δεν σκέφτονται».
Παράλληλα, ενισχύει την εικόνα του σκληρού παίκτη έναντι Ευρώπης και Κίνας — ένα αφήγημα εξαιρετικά χρήσιμο στην εσωτερική πολιτική σκηνή.
Πόσο ρεαλιστικό είναι το σχέδιο; Το ερώτημα που διχάζει τους αναλυτές
Αναλυτές διχάζονται. Κάποιοι θεωρούν ότι η υπόθεση παραμένει περισσότερο εργαλείο πίεσης παρά πραγματικός στόχος. Άλλοι, ωστόσο, επισημαίνουν ότι πολλές από τις πιο ακραίες κινήσεις της πρόσφατης δεκαετίας ξεκίνησαν ακριβώς έτσι: ως «αδιανόητες δηλώσεις».
Σε κάθε περίπτωση, η επιμονή του Τραμπ έχει ήδη παράξει αποτελέσματα: έχει αναστατώσει τη Δανία, έχει κινητοποιήσει την Ευρώπη και έχει αναβαθμίσει τη Γροιλανδία σε πεδίο στρατηγικού ανταγωνισμού.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι μέχρι πού είναι διατεθειμένος να φτάσει — και τι αντίδραση θα υπάρξει από τους συμμάχους των ΗΠΑ εάν κάποια στιγμή περάσει τη γραμμή.
Συμπέρασμα: Μια σύγκρουση που ξεπερνά τη Γροιλανδία
Η υπόθεση της Γροιλανδίας δεν αφορά μόνο ένα παγωμένο νησί του Βόρειου Ατλαντικού. Αφορά:
- το μέλλον της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής
- τη συνοχή του ΝΑΤΟ
- την αντοχή της διεθνούς νομιμότητας
- και τον νέο ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων στην Αρκτική.
Η Δανία δηλώνει ότι «φυλάσσει το βασίλειο». Η Ευρώπη προειδοποιεί για «το τέλος των πάντων». Ο Τραμπ απαντά ότι όλα τα μέσα είναι στο τραπέζι.
Μέσα σε αυτή την εξίσωση, η Γροιλανδία —και οι κάτοικοί της— κινδυνεύουν να μετατραπούν από πολιτικό υποκείμενο σε αντικείμενο γεωπολιτικού παζαριού. Η επόμενη περίοδος θα δείξει αν θα επικρατήσει η λογική του διαλόγου ή η λογική της ισχύος. Το μόνο βέβαιο είναι ότι η Αρκτική παύει οριστικά να είναι μια «μακρινή» περιοχή: γίνεται το νέο θερμό σημείο του πλανήτη.
