Στο όνομα της «απλούστευσης διαδικασιών» και της προσέλκυσης επενδύσεων, ένα πλέγμα αναπτυξιακών νόμων διαμόρφωσε τα τελευταία χρόνια ένα καθεστώς ουσιαστικής ασυλίας για τους επιχειρηματίες.
Βιομηχανικές εγκαταστάσεις βαριάς όχλησης αδειοδοτούνται και λειτουργούν χωρίς προληπτικούς ελέγχους, χωρίς πλήρη δικαιολογητικά ασφαλείας και με ελέγχους που, αν γίνουν, πραγματοποιούνται εκ των υστέρων. Το αποτέλεσμα: χώροι δουλειάς που μετατρέπονται σε παγίδες θανάτου.
Η «άλλη όψη» των επενδύσεων-πρότυπο
Πίσω από τους δείκτες ανταγωνιστικότητας, την «εξωστρέφεια» και τα κυβερνητικά αφηγήματα περί επιχειρήσεων-πρότυπο, αναδύεται μια πραγματικότητα που στοιχίζει ανθρώπινες ζωές. Η τραγωδία στη «ΒΙΟΛΑΝΤΑ» και τα πρόσφατα ατυχήματα σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις, όπως στο Πέραμα, δεν αποτελούν «ατυχή περιστατικά». Είναι η συνέπεια ενός θεσμικού πλαισίου που αντιμετωπίζει την ασφάλεια ως εμπόδιο και τον έλεγχο ως γραφειοκρατικό βάρος.
Διαχρονικές ευθύνες και θεσμική ασυλία
Ηθικοί αυτουργοί των εργοδοτικών εγκλημάτων είναι διαχρονικά οι κυβερνήσεις που διαμόρφωσαν ένα εκτεταμένο νομικό οπλοστάσιο υπέρ της εργοδοσίας. Ένα πλαίσιο που, σε πολλές περιπτώσεις, παραδίδει τον έλεγχο της ασφαλούς λειτουργίας των βιομηχανιών στους ίδιους τους βιομήχανους. Με πρόσχημα το «φιλικό επενδυτικό περιβάλλον», οι αναπτυξιακοί νόμοι των τελευταίων ετών επιτρέπουν την έναρξη λειτουργίας με απλή γνωστοποίηση, μεταφέροντας τους ελέγχους στο αόριστο «μετά».
2011–2012: Fast track αδειοδοτήσεις και ιδιωτικοί έλεγχοι
Το 2011, με νόμο της κυβέρνησης ΝΔ–ΠΑΣΟΚ–ΛΑΟΣ, η περιβαλλοντική αδειοδότηση βιομηχανικών, τουριστικών και ενεργειακών εγκαταστάσεων περνά σε καθεστώς fast track. Περιβαλλοντικοί κανόνες παρακάμπτονται, ενώ ο έλεγχος τόσο των μελετών όσο και της τήρησης των περιβαλλοντικών όρων παραδίδεται σε ιδιώτες. Παράλληλα, απαλλάσσονται από μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων έργα και δραστηριότητες με «τοπικές επιπτώσεις», όπως βιοτεχνίες και βιομηχανίες χαμηλής όχλησης. Την ίδια περίοδο θεσμοθετείται και η «Στρατηγική Επένδυση», μειώνοντας δραστικά τα απαιτούμενα δικαιολογητικά για την έναρξη λειτουργίας.
2016: Πρώτα λειτουργία, μετά έλεγχος
Με τον αναπτυξιακό νόμο 4442/2016 της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ–ΑΝΕΛ, η λογική αυτή απογειώνεται. Οι επιχειρήσεις ξεκινούν τη λειτουργία τους πριν ολοκληρωθεί οποιοσδήποτε ουσιαστικός έλεγχος, ενώ τα απαιτούμενα δικαιολογητικά εξετάζονται εκ των υστέρων. Για τις βιομηχανικές δραστηριότητες, η έναρξη γίνεται με απλή γνωστοποίηση προς τις αρμόδιες αρχές, χωρίς έγκριση εγκατάστασης σε περιπτώσεις «εκσυγχρονισμού» ή επέκτασης σε ζώνες βιομηχανικής χρήσης. Παράλληλα, ενισχύονται οι διαδικασίες fast track για τις στρατηγικές επενδύσεις.
Η περίπτωση «ΒΙΟΛΑΝΤΑ» ως ομολογία αποτυχίας
Το ίδιο καθεστώς ίσχυε και για τη «ΒΙΟΛΑΝΤΑ», όπως παραδέχθηκε η Γενική Γραμματεία Βιομηχανίας του υπουργείου Ανάπτυξης. Σε επίσημη τοποθέτηση, το υπουργείο ανέφερε ότι το εργοστάσιο υπαγόταν στο καθεστώς γνωστοποίησης του ν. 4442/2016 και ότι οι έλεγχοι προβλέπονται εκ των υστέρων. Μια έμμεση ομολογία του «πάμε κι όπου βγει», με τραγικές συνέπειες.
2019–2021: Ακόμη πιο γρήγορα, ακόμη πιο χαλαρά
Η κυβέρνηση της ΝΔ, από το 2019, προχωρά σε περαιτέρω απλούστευση των αδειοδοτήσεων με το αναπτυξιακό πολυνομοσχέδιο, συνεχίζοντας στη γραμμή του 4442/2016. Το 2021 ψηφίζονται δύο ακόμη νόμοι που ενισχύουν τις fast track διαδικασίες σε όλα τα επίπεδα, με θετικές παρεμβάσεις από τον ΣΕΒ, τον ΣΒΕ και το ΕΒΕΑ. Στη Βουλή, οι ρυθμίσεις αυτές βρίσκουν ευρύτερη κοινοβουλευτική στήριξη, αποτυπώνοντας τη διακομματική συναίνεση γύρω από το μοντέλο της «επένδυσης χωρίς εμπόδια».
Χτύπημα στα σωματεία, ελευθερία στην εργοδοσία
Την ίδια στιγμή που οι κυβερνήσεις εξασφαλίζουν θεσμική ασυλία στην εργοδοσία, περιορίζουν τη συνδικαλιστική δράση με νόμους που αυστηροποιούν τη λειτουργία των σωματείων και τη διαδικασία προκήρυξης απεργιών. Έτσι, ένας βιομήχανος μπορεί με μια απλή αίτηση να «εγκαινιάσει» ένα εργοστάσιο χωρίς επαρκείς ελέγχους, ενώ οι εργαζόμενοι αντιμετωπίζουν έναν λαβύρινθο προϋποθέσεων για να οργανωθούν και να διεκδικήσουν στοιχειώδη μέτρα ασφάλειας.
Προειδοποιήσεις που αγνοήθηκαν, ζωές που χάθηκαν
Στο εργοστάσιο της «ΒΙΟΛΑΝΤΑ», ο έλεγχος ήταν εκ των υστέρων και το σχέδιο πυρασφάλειας υπήρχε μόνο «κατά δήλωση» της εταιρείας. Δεν υπήρχε σωματείο, ενώ η παρουσία του Εργατικού Κέντρου και του Συνδικάτου Τροφίμων–Ποτών απαγορευόταν. Παρά τις προειδοποιήσεις των συνδικάτων, το καθεστώς fast track οδήγησε στον θάνατο πέντε εργατριών.
Ένα μοντέλο ανάπτυξης με ανθρώπινο κόστος
Τα γεγονότα αυτά συνθέτουν ένα συνεκτικό μοτίβο: ανάπτυξη χωρίς ελέγχους, επενδύσεις χωρίς ευθύνη, ανταγωνιστικότητα με ανθρώπινο κόστος. Είναι τα «έργα και οι ημέρες» ενός μοντέλου που αντιμετωπίζει την ασφάλεια στην εργασία ως παράπλευρη απώλεια και την εργατική ζωή ως μεταβλητή κόστους.