Σαν σήμερα, την 1η Ιανουαρίου 1892, ανοίγει στη Νέα Υόρκη το Έλις Άιλαντ, το κέντρο υποδοχής μεταναστών που έμελλε να γίνει το πιο εμβληματικό σύμβολο της μαζικής μετανάστευσης προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Για περισσότερες από έξι δεκαετίες, μέχρι το 1954, από αυτή τη μικρή νησίδα απέναντι από το Μανχάταν πέρασαν περίπου 12 εκατομμύρια άνθρωποι, αναζητώντας μια νέα ζωή. Ανάμεσά τους, πάνω από μισό εκατομμύριο Έλληνες, φορείς μιας ολόκληρης ιστορίας φτώχειας, ξεριζωμού, προσδοκιών και σκληρής επιβίωσης.
Η Άνι Μουρ και το ξεκίνημα μιας εποχής
Η πρώτη που αποβιβάστηκε στο Έλις Άιλαντ ήταν η Άνι Μουρ, μια 15χρονη Ιρλανδέζα. Το όνομά της καταγράφηκε συμβολικά ως το πρώτο σε ένα μητρώο που θα γέμιζε με εκατομμύρια ιστορίες ανθρώπων από την Ευρώπη, τη Μεσόγειο και την Ανατολή. Για τους περισσότερους, το άγαλμα της Ελευθερίας δεν ήταν απλώς ένα μνημείο, αλλά μια υπόσχεση: ότι η άλλη πλευρά του Ατλαντικού ίσως προσέφερε ό,τι δεν μπορούσε να δώσει η πατρίδα που άφηναν πίσω.
Το ταξίδι των Ελλήνων: 22 μέρες στο άγνωστο
Για τους Έλληνες μετανάστες, η Οδύσσεια ξεκινούσε συνήθως από το λιμάνι του Πειραιά. Το ταξίδι διαρκούσε περίπου 22 ημέρες και θύμιζε περισσότερο δοκιμασία αντοχής παρά μετακίνηση προς ένα νέο μέλλον. Συνωστισμένοι στο κατάστρωμα ή στο σκοτεινό αμπάρι του πλοίου, κοιμόντουσαν όπου έβρισκαν χώρο. Πολλοί έβλεπαν θάλασσα για πρώτη φορά· η ναυτία, οι εμετοί και οι αρρώστιες ήταν καθημερινό φαινόμενο.
Όταν τελικά έφταναν στη Νέα Υόρκη, εξαντλημένοι και φοβισμένοι, τίποτα δεν είχε ακόμη κριθεί. Στο Έλις Άιλαντ περνούσαν από την υπηρεσία αλλοδαπών και δημόσιας υγείας. Οι γιατροί εξέταζαν τα μάτια, την αναπνοή, το σώμα. Όσοι θεωρούνταν «ακατάλληλοι» –άρρωστοι, ανάπηροι ή ύποπτοι– απορρίπτονταν και στέλνονταν πίσω με τα ίδια καράβια, συχνά χωρίς καν να προλάβουν να ειδοποιήσουν τους δικούς τους.
Η Αμερική δεν τους περίμενε με ανοιχτές αγκάλες
Για όσους περνούσαν τον έλεγχο, η πραγματικότητα αποδεικνυόταν πολύ πιο σκληρή από το αμερικανικό όνειρο. Οι Έλληνες μετανάστες βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον ωμό ρατσισμό της εποχής. Στον δημόσιο λόγο χαρακτηρίζονταν «λιγδιάρηδες» (greaseballs), «βρωμοέλληνες» (dirty Greeks), ενώ σε βιτρίνες εστιατορίων εμφανίζονταν πινακίδες που έγραφαν: «All American. No rats. No Greeks» – «Αμιγώς αμερικάνικο. Όχι ποντίκια. Όχι Έλληνες».
Συχνά επιχειρήθηκε να τους φορτωθεί και η εγκληματικότητα, με τον Τύπο και τις αρχές να τους παρουσιάζουν ως απειλή για τη δημόσια τάξη. Η ξενοφοβία δεν έκανε διακρίσεις: σε περιόδους κοινωνικής έντασης, οι μετανάστες γίνονταν οι εύκολοι αποδιοπομπαίοι τράγοι.
«Δεν ήμασταν λευκοί»
Στον αμερικανικό Νότο, η κατάσταση ήταν ακόμη πιο επικίνδυνη. Οι Έλληνες μετανάστες βρέθηκαν στο στόχαστρο ακροδεξιών και φασιστικών οργανώσεων, όπως η Κου-Κλουξ-Κλαν. Οι φυλετικοί νόμοι που ίσχυαν για τους μαύρους εφαρμόζονταν και σε αυτούς, καθώς δεν θεωρούνταν «λευκοί». Η κοινωνική τους θέση ήταν αμφίβολη και επισφαλής.
Χαρακτηριστική είναι η πρωτοσέλιδη κραυγή εφημερίδας της εποχής: «Λευκή γυναίκα εθεάθη με Έλληνα!». Η φράση συμπύκνωνε τον φόβο, τον ρατσισμό και την αντίληψη ότι οι Έλληνες ανήκαν σε μια κατώτερη, επικίνδυνη κατηγορία ανθρώπων.
Η αναζήτηση δουλειάς και η σκληρή εργασία
Η εύρεση εργασίας στις μεγάλες πόλεις της Ανατολικής Ακτής δεν ήταν εύκολη. Πολλοί Έλληνες, απελπισμένοι, δελεάζονταν από πράκτορες ευρέσεως εργασίας που τους υπόσχονταν δουλειά στη Δύση. Έτσι βρέθηκαν διάσπαρτοι σε ολόκληρη την αμερικανική ενδοχώρα: να τοποθετούν σιδηροδρομικές γραμμές στα λειβάδια, να χτίζουν δρόμους, να σκάβουν υπονόμους, να καθαρίζουν τη γη από αγριόχορτα.
Μετακινούνταν κρυφά, επιβιβαζόμενοι σε φορτηγά τρένα, με μοναδικά εφόδια μπαγιάτικο ψωμί και φασόλια. Η ζωή τους ήταν μια συνεχής περιπλάνηση, χωρίς σταθερό τόπο και χωρίς καμία εγγύηση για το αύριο.
Εκμετάλλευση και «δικοί μας» διακινητές
Η εκμετάλλευση δεν προερχόταν μόνο από αμερικανικές εταιρείες. Πολλές φορές οι Έλληνες εργάτες έπεφταν θύματα Ελλήνων διακινητών μεταναστών, που συνεργάζονταν με εργοδότες και τους «έκλειναν» δουλειές με άθλιους όρους. Οι εργάτες ζούσαν σε παράγκες και οικοτροφεία, χωρισμένα ανά εθνικότητα, υπό συνθήκες εξαθλίωσης.
Η ασφάλεια δεν αποτελούσε προτεραιότητα. Αν κάποιος σκοτωνόταν ή σακατευόταν, μπορούσε απλώς να αντικατασταθεί. Η ανθρώπινη ζωή είχε μικρή αξία σε ένα σύστημα που στηριζόταν στη φτηνή και αναλώσιμη εργασία.
Κρίσεις, φόβος και ο μόνιμος εφιάλτης της απέλασης
Σε περιόδους οικονομικής κρίσης, όπως το κραχ του 1929, οι Έλληνες –μαζί με όλους τους μετανάστες– έγιναν στόχος ακόμα πιο βίαιων επιθέσεων. Το επιχείρημα ήταν πάντα το ίδιο: «παίρνουν τις δουλειές των Αμερικανών». Παρόμοια φαινόμενα καταγράφηκαν και σε άλλες χώρες, αποκαλύπτοντας έναν διαχρονικό μηχανισμό ξενοφοβίας.
Ένας μετανάστης της εποχής αποτύπωσε με λίγες λέξεις το υπαρξιακό αδιέξοδο:
«Όλοι βλέπουμε δυο εφιάλτες. Ο ένας ότι θα πεθάνουμε στην Αμερική ξένοι και ανεπιθύμητοι και ο άλλος ότι θα μας πιάσει το Ιμιγρέσο και θα μας στείλει πίσω στην Ελλάδα να πεθάνουμε εκεί».
Το Έλις Άιλαντ ως μνήμη και προειδοποίηση
Σήμερα, το Έλις Άιλαντ λειτουργεί ως μουσείο. Οι αίθουσες, τα αρχεία και οι φωτογραφίες θυμίζουν ότι η Αμερική χτίστηκε από μετανάστες – ανθρώπους που κάποτε θεωρούνταν ανεπιθύμητοι, επικίνδυνοι ή κατώτεροι. Η ελληνική εμπειρία στο Έλις Άιλαντ δεν είναι απλώς ένα κεφάλαιο της ομογενειακής ιστορίας· είναι ένας καθρέφτης για κάθε σύγχρονη κοινωνία που ξεχνά πόσο πρόσφατη και επώδυνη είναι η μνήμη του ξεριζωμού.
Η ιστορία εκείνων των ανθρώπων υπενθυμίζει ότι πίσω από τους αριθμούς και τις στατιστικές υπάρχουν ζωές, όνειρα και φόβοι. Και ότι το ταξίδι της μετανάστευσης, τότε όπως και σήμερα, ξεκινά πάντα από την ανάγκη για αξιοπρέπεια.
