Η Δέσποινα Ζερβάκη, η «ξανθιά νεράιδα» του Ψυχρού Λασιθίου, είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα της Κρήτης της Κατοχής. Η εικόνα της, που έχει ταξιδέψει σε δεκάδες δημοσιεύσεις, εκθέσεις και αφηγήσεις, είναι ταυτόχρονα σύμβολο ομορφιάς και, πιο σημαντικά, σύμβολο του πώς η Ιστορία μπορεί να εκμεταλλευτεί το ανθρώπινο σώμα και την ταυτότητα για να χτίσει αφηγήματα.
Το αφιέρωμα που ακολουθεί επιχειρεί να ανασυγκροτήσει την ιστορία της, όχι ως μύθο, αλλά ως μια ανθρώπινη ιστορία που συνδέεται με την πολιτική, την επιστήμη, την εξουσία και την καθημερινή ζωή μιας γυναίκας που δεν επέλεξε να γίνει γνωστή.
Το κορίτσι από το Ψυχρό και η φωτογραφία που άλλαξε την τύχη του
Η Δέσποινα Ζερβάκη γεννήθηκε το 1932 στο Ψυχρό Λασιθίου, σε ένα περιβάλλον αγροτικής φτώχειας, όπου η καθημερινότητα ήταν ήδη δύσκολη πριν ακόμη ξεσπάσει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η Κατοχή, με τις καταστροφές, τις ελλείψεις και την τρομοκρατία, διαμόρφωσε το πλαίσιο μέσα στο οποίο μεγάλωσε η ίδια και τα παιδιά της γενιάς της. Σε αυτό το περιβάλλον, η ζωή της δεν θα ξεχώριζε από χιλιάδες άλλες ζωές αν δεν είχε συμβεί κάτι που, όπως αποδείχθηκε, θα την έβγαζε από την ανωνυμία με τρόπο βίαιο και ανεπιθύμητο.
Το καλοκαίρι του 1942, η Κρήτη βρισκόταν υπό την κατοχή των δυνάμεων του Άξονα. Στο νησί βρίσκονταν και ανθρωπολόγοι που συνεργάζονταν με τις δυνάμεις Κατοχής, για να καταγράψουν τα «ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά» του πληθυσμού. Ένας από αυτούς ήταν ο Ιταλός Lidio Cipriani, γνωστός για τις φυλετικές του θεωρίες και τις σχέσεις του με το φασιστικό καθεστώς. Σε μια επίσκεψη στο Ψυχρό, εντυπωσιάστηκε από ένα κορίτσι με πολύ ανοιχτόχρωμα μαλλιά και το φωτογράφησε. Η Δέσποινα ήταν τότε περίπου οκτώ ετών.
Η φωτογραφία δεν ήταν απλά μια φωτογραφία. Ήταν ένα εργαλείο. Το «κατάξανθο κοριτσάκι από το Ψυχρό» έγινε μέρος μιας ανθρωπολογικής μελέτης, η οποία δημοσιεύθηκε το 1943. Η εικόνα, απογυμνωμένη από το ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής, κυκλοφόρησε και διαδόθηκε. Οι προθέσεις του Cipriani ήταν ξεκάθαρες: να ενισχύσει αφηγήματα περί «βόρειων» καταβολών των Κρητών, ένα στοιχείο που ταίριαζε στη φασιστική ιδεολογία περί φυλετικής ανωτερότητας και «καθαρότητας». Η σύγχρονη επιστήμη έχει απορρίψει τέτοιες θεωρίες, αλλά η επιρροή τους στην εποχή της Κατοχής ήταν σημαντική.
Η φωτογραφία ως εργαλείο εξουσίας
Το πιο σημαντικό στοιχείο της ιστορίας δεν είναι ότι η φωτογραφία έγινε διάσημη, αλλά ότι η ίδια η φωτογραφία αποτελεί παράδειγμα του πώς η εξουσία χρησιμοποιεί την εικόνα για να κατασκευάσει αφηγήματα. Η Δέσποινα Ζερβάκη δεν ήταν απλώς ένα όμορφο κορίτσι. Ήταν ένα παιδί που βρέθηκε στο σωστό (ή λάθος) σημείο για να γίνει αντικείμενο επιστημονικής και πολιτικής κατασκευής.
Ο ρόλος του Cipriani δεν ήταν αθώος. Δεν ήταν ένας ερευνητής που απλώς «κατέγραφε». Ήταν ένας άνθρωπος που συμμετείχε σε ένα σύστημα ιδεολογίας και εξουσίας, το οποίο αναζητούσε «αποδείξεις» για τις θεωρίες του. Η επιλογή της Ζερβάκη δεν ήταν τυχαία. Ήταν μέρος μιας στρατηγικής κατασκευής «αποδεικτικών» στοιχείων, που ενίσχυαν την αφήγηση ότι οι Κρήτες έχουν «δωρικές» ή «βόρειες» καταβολές, κάτι που θα ενίσχυε το φασιστικό αφήγημα για την «ευρωπαϊκή» ταυτότητα του νησιού.
Η γυναίκα πίσω από τον μύθο
Η ίδια η Ζερβάκη, ως ενήλικη, δεν αναζήτησε ποτέ τη δημοσιότητα. Αντίθετα, η ζωή της χαρακτηριζόταν από απλότητα, απομόνωση και καθημερινή εργασία. Εργάστηκε, δημιούργησε οικογένεια και έζησε στο Λασίθι, χωρίς να επιδιώξει να γίνει «σύμβολο» ή «ήρωας». Όταν μιλούσε για τη φωτογραφία, το έκανε με δυσφορία και αμηχανία. Δεν αισθανόταν ότι η εικόνα της αντιπροσώπευε κάτι για το οποίο θα έπρεπε να υπερηφανεύεται.
Αυτό που τη διαχώριζε από τον μύθο ήταν η επίγνωση ότι η εικόνα της είχε χρησιμοποιηθεί χωρίς τη συναίνεσή της και χωρίς να αναγνωρίζεται το ανθρώπινο κόστος. Η φωτογραφία της δεν ήταν απλώς μια αισθητική αναπαράσταση. Ήταν μια στιγμή που υπογράμμιζε την εξουσία: το δικαίωμα του ισχυρού να κατασκευάζει την ταυτότητα του αδύναμου.
Από φασιστική ανθρωπολογία σε σύμβολο αντίστασης
Το ενδιαφέρον της ιστορίας της Ζερβάκη είναι ότι η φωτογραφία της, παρά τις σκοτεινές προθέσεις με τις οποίες δημιουργήθηκε, μετέπειτα απέκτησε διαφορετικό νόημα. Η «ξανθιά νεράιδα» μετατράπηκε σε σύμβολο της Κρήτης, της αντίστασης, της σιωπηλής αντοχής ενός λαού υπό κατοχή. Αυτή η μετατόπιση είναι σημαντική, διότι δείχνει πώς τα σύμβολα δεν έχουν σταθερή σημασία. Η ιστορία μπορεί να ανασυνθέτει τις εικόνες, να τις επανανοηματοδοτεί, να τις «ξεκολλά» από τον αρχικό τους σκοπό.
Αυτή η μεταφορά νοήματος δεν ήταν πάντα συνειδητή. Στην ουσία, ο κόσμος υιοθέτησε μια εικόνα που ταιριάζει στην ανάγκη του για μια «ανθρώπινη» αφήγηση μέσα στην τραγωδία της Κατοχής. Η φωτογραφία έγινε το αντίθετο της πρόθεσης του Cipriani: όχι τεκμήριο φυλετικής ανωτερότητας, αλλά υπενθύμιση της βίας της εξουσίας και της ανθρώπινης ευαλωτότητας.
Η Ζερβάκη ως σύμβολο της Ιστορίας που δεν ρωτάει
Η ιστορία της Δέσποινας Ζερβάκη είναι, τελικά, μια ιστορία για την Ιστορία. Για το πώς οι «μεγάλες» αφηγήσεις χρησιμοποιούν τους «μικρούς» ανθρώπους. Για το πώς η επιστήμη, όταν συνδέεται με πολιτική ιδεολογία, μπορεί να γίνει εργαλείο εξουσίας. Για το πώς η εικόνα μπορεί να διαδοθεί, να αποκτήσει ζωή δική της, να γίνει μύθος και να ξεφύγει από τον έλεγχο του ανθρώπου που την παρήγαγε.
Η Ζερβάκη δεν έγινε «ξανθιά νεράιδα» επειδή το ήθελε. Το έγινε επειδή η εποχή της είχε ανάγκη από τέτοιες εικόνες. Και όταν, μετά τον πόλεμο, η Ευρώπη προσπάθησε να ανασυντάξει την ταυτότητά της, η φωτογραφία της συνέχισε να κυκλοφορεί, να αναπαράγεται, να μεταμορφώνεται. Η ίδια, όμως, παρέμεινε μια γυναίκα χαμηλών τόνων, που δεν έδωσε ποτέ τη συγκατάθεσή της στη μυθοποίηση.
Το τέλος και η παρακαταθήκη
Η Δέσποινα Ζερβάκη πέθανε το 2017, σε ηλικία 85 ετών. Η ζωή της ήταν, σε μεγάλο βαθμό, η ζωή ενός ανθρώπου που δεν ήθελε να γίνει «ιστορία». Παρά ταύτα, έγινε. Και αυτό δεν οφείλεται σε κάποιο δικό της σχέδιο, αλλά στην ικανότητα της Ιστορίας να «αρπάζει» πρόσωπα και να τα μετατρέπει σε σύμβολα.
Η φωτογραφία της συνεχίζει να είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πορτρέτα της Κρήτης από την εποχή της Κατοχής. Όμως, πλέον, δεν μπορεί να διαβαστεί απλώς ως εικόνα ομορφιάς ή ως τουριστικό σύμβολο. Είναι μια εικόνα που, αν τη διαβάσει κανείς προσεκτικά, δείχνει την ανθρωπολογική βία, τη λογική της εξουσίας, την επιβολή της ταυτότητας και την ικανότητα των λαών να μετασχηματίζουν τα σύμβολα.
Αν υπάρχει ένα μάθημα από την ιστορία της Ζερβάκη, είναι ότι τα σύμβολα δεν είναι ουδέτερα. Και ότι πίσω από κάθε σύμβολο υπάρχει ένας άνθρωπος, με ζωή, πόνο, επιλογές και άρνηση. Και ότι η Ιστορία, όταν δεν σε ρωτάει, σε χρησιμοποιεί.
