Οι ενδείξεις από την Ουάσιγκτον, οι κινήσεις των αμερικανικών δυνάμεων στην ευρύτερη περιοχή και η κλιμακούμενη ρητορική αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο ενός άμεσου στρατιωτικού πλήγματος των Ηνωμένων Πολιτειών κατά του Ιράν μέσα στις επόμενες ημέρες.
Αν δεν υπάρξει συμφωνία της τελευταίας στιγμής με την Τεχεράνη και ο Ντόναλντ Τραμπ επιλέξει την οδό της στρατιωτικής επέμβασης, το κρίσιμο ερώτημα δεν θα είναι τόσο το «πού» και το «πώς» της επίθεσης, όσο το τι θα ακολουθήσει.
Οι πιθανοί στόχοι μιας αμερικανικής επιχείρησης είναι σε μεγάλο βαθμό προβλέψιμοι: στρατιωτικές εγκαταστάσεις, υποδομές του πυρηνικού και βαλλιστικού προγράμματος, δίκτυα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Αυτό που παραμένει βαθιά αβέβαιο είναι η επόμενη μέρα, τόσο στο εσωτερικό του Ιράν όσο και σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Από ένα «ελεγχόμενο» πλήγμα έως μια γενικευμένη περιφερειακή κρίση, τα σενάρια είναι πολλά και με διαφορετικές γεωπολιτικές συνέπειες.
Σενάριο 1: Χειρουργικά πλήγματα και αισιόδοξη μετάβαση
Στο πλέον αισιόδοξο σενάριο, οι Ηνωμένες Πολιτείες προχωρούν σε περιορισμένα και υψηλής ακρίβειας πλήγματα. Αμερικανικά αεροσκάφη και πλοία στοχεύουν εγκαταστάσεις των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), της πολιτοφυλακής Basij, σημεία εκτόξευσης και αποθήκευσης βαλλιστικών πυραύλων, καθώς και κρίσιμες υποδομές που συνδέονται με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
Οι απώλειες αμάχων είναι ελάχιστες, η στρατιωτική ικανότητα του καθεστώτος αποδυναμώνεται σοβαρά και, υπό την πίεση εσωτερικών αντιδράσεων, η Ισλαμική Δημοκρατία καταρρέει. Η χώρα εισέρχεται σταδιακά σε μια πραγματική διαδικασία δημοκρατικής μετάβασης και επανεντάσσεται στη διεθνή κοινότητα.
Πρόκειται, ωστόσο, για ένα σενάριο που πολλοί αναλυτές θεωρούν σχεδόν ουτοπικό. Οι εμπειρίες από το Ιράκ και τη Λιβύη δείχνουν ότι η ανατροπή αυταρχικών καθεστώτων μέσω εξωτερικής στρατιωτικής επέμβασης δεν εγγυάται σταθερότητα. Αντίθετα, συχνά ανοίγει τον δρόμο για παρατεταμένο χάος και βία.
Σενάριο 2: Επιβίωση του καθεστώτος με μετριασμό πολιτικών
Ένα δεύτερο ενδεχόμενο είναι το ιρανικό καθεστώς να επιβιώσει, αλλά αποδυναμωμένο. Μετά από ένα ισχυρό πλήγμα, η ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας θα μπορούσε να επιλέξει μια πιο πραγματιστική στάση, περιορίζοντας τη στήριξή της σε ένοπλες πολιτοφυλακές και συμμάχους στην περιοχή.
Παράλληλα, θα μπορούσε να αναγκαστεί να «παγώσει» ή να μειώσει σημαντικά το πυρηνικό και βαλλιστικό της πρόγραμμα, ενώ στο εσωτερικό να χαλαρώσει, έστω και προσωρινά, την καταστολή απέναντι σε κοινωνικές κινητοποιήσεις. Αν και αυτό το σενάριο μοιάζει με μια «μέση λύση», θεωρείται μάλλον απίθανο. Η ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας έχει δείξει επί σχεδόν μισό αιώνα ότι δύσκολα μεταβάλλει στρατηγική υπό πίεση.
Σενάριο 3: Κατάρρευση του καθεστώτος και στρατιωτική διακυβέρνηση
Για πολλούς αναλυτές, αυτό είναι το πιο ρεαλιστικό σενάριο. Το καθεστώς είναι βαθιά αντιδημοφιλές σε μεγάλα τμήματα της ιρανικής κοινωνίας, όμως στηρίζεται σε έναν ισχυρό μηχανισμό ασφάλειας και καταστολής. Οι μαζικές διαδηλώσεις των τελευταίων ετών δεν οδήγησαν σε ανατροπή, κυρίως επειδή δεν υπήρξαν μαζικές αποσκιρτήσεις από τις δυνάμεις ασφαλείας.
Σε συνθήκες χάους μετά από αμερικανικά πλήγματα, είναι πιθανό να επιβληθεί μια «ισχυρή» μεταβατική στρατιωτική κυβέρνηση, με κεντρικό ρόλο στελεχών των IRGC. Ένα τέτοιο καθεστώς θα μπορούσε να είναι λιγότερο ιδεολογικό, αλλά όχι απαραίτητα πιο δημοκρατικό.
Σενάριο 4: Άμεση ιρανική αντεπίθεση σε ΗΠΑ και γείτονες
Η Τεχεράνη έχει ξεκαθαρίσει ότι θα απαντήσει σε οποιαδήποτε επίθεση. Αν και δεν μπορεί να ανταγωνιστεί την αμερικανική αεροναυτική υπεροχή, διαθέτει σημαντικό οπλοστάσιο βαλλιστικών πυραύλων και drones, πολλά από τα οποία βρίσκονται σε υπόγειες ή δύσβατες εγκαταστάσεις.
Αμερικανικές βάσεις στον Κόλπο, σε χώρες όπως το Μπαχρέιν και το Κατάρ, θα μπορούσαν να βρεθούν στο στόχαστρο. Παράλληλα, το Ιράν θα μπορούσε να πλήξει υποδομές χωρών που θεωρεί ότι διευκόλυναν μια επίθεση, επαναφέροντας εικόνες όπως εκείνες της επίθεσης στις εγκαταστάσεις της Saudi Aramco το 2019.
Σενάριο 5: Ναρκοθέτηση του Περσικού Κόλπου
Ένα από τα πιο ανησυχητικά σενάρια αφορά τη ναυσιπλοΐα. Το Ιράν θα μπορούσε να απαντήσει τοποθετώντας νάρκες στις θαλάσσιες οδούς του Περσικού Κόλπου, με επίκεντρο τα Στενά του Ορμούζ. Από εκεί διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου LNG και έως το ένα τέταρτο του πετρελαίου που διακινείται διεθνώς.
Μια τέτοια κίνηση θα είχε άμεσες συνέπειες στις αγορές ενέργειας και στη διεθνή οικονομία, προκαλώντας εκτίναξη τιμών και ναυτιλιακή αναστάτωση.
Σενάριο 6: Βύθιση αμερικανικού πολεμικού πλοίου
Ένα ακραίο, αλλά όχι αδιανόητο ενδεχόμενο, είναι ένα πλήγμα υψηλού συμβολισμού: η βύθιση αμερικανικού πολεμικού πλοίου. Οι ναυτικές δυνάμεις των IRGC έχουν εκπαιδευτεί σε ασύμμετρες τακτικές, όπως επιθέσεις «σμήνους» με drones και ταχύπλοα.
Ένα τέτοιο γεγονός, ειδικά αν συνοδευόταν από απώλειες ή αιχμαλωσία επιζώντων, θα αποτελούσε τεράστιο πολιτικό σοκ για τις ΗΠΑ και θα κλιμάκωνε δραματικά τη σύγκρουση.
Σενάριο 7: Κατάρρευση και χάος
Το πιο επικίνδυνο σενάριο είναι η πτώση του καθεστώτος χωρίς σαφή διάδοχη κατάσταση. Το Ιράν, μια χώρα περίπου 93 εκατομμυρίων ανθρώπων, θα μπορούσε να βυθιστεί σε εμφύλια σύγκρουση, με εθνοτικές και περιφερειακές εντάσεις, όπως συνέβη στη Συρία, τη Λιβύη και την Υεμένη.
Αν και πολλές χώρες της περιοχής θα ήθελαν να δουν την Ισλαμική Δημοκρατία να αποδυναμώνεται, σχεδόν κανείς δεν επιθυμεί ένα Ιράν σε χάος. Μια τέτοια εξέλιξη θα προκαλούσε ανθρωπιστική κρίση και νέο, μαζικό προσφυγικό κύμα, με επιπτώσεις που θα ξεπερνούσαν κατά πολύ τα σύνορα της χώρας.
Το κοινό στοιχείο όλων των σεναρίων είναι η αβεβαιότητα. Μια στρατιωτική επίθεση μπορεί να ξεκινήσει γρήγορα, αλλά χωρίς ξεκάθαρο σχέδιο για την επόμενη μέρα, το ρίσκο είναι να οδηγήσει σε μια σύγκρουση απρόβλεπτης διάρκειας και κλίμακας, με συνέπειες για ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και τη διεθνή τάξη.
