Το διεθνές δίκαιο δεν διαθέτει έναν ενιαίο και απόλυτο «φύλακα». Δεν υπάρχει μια παγκόσμια αρχή με μονοπωλιακή εξουσία επιβολής, αντίστοιχη ενός εθνικού κράτους.
Αντίθετα, λειτουργεί μέσα από ένα σύνθετο πλέγμα θεσμών, κρατών και διεθνών οργανισμών που το διαμορφώνουν, το ερμηνεύουν και, στον βαθμό του εφικτού, το επιβάλλουν. Στην καρδιά αυτού του συστήματος βρίσκεται ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, με αιχμή το Συμβούλιο Ασφαλείας και το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, συνδυάζοντας πολιτικά και δικαιοδοτικά εργαλεία για τη διατήρηση της διεθνούς έννομης τάξης.
Ο ΟΗΕ ως θεσμικός πυλώνας της διεθνούς νομιμότητας
Ο ΟΗΕ ιδρύθηκε ακριβώς για τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας και για την ενίσχυση του κράτους δικαίου στις διεθνείς σχέσεις. Ο Καταστατικός Χάρτης του αναθέτει στο Συμβούλιο Ασφαλείας την «πρωταρχική ευθύνη» για την αντιμετώπιση καταστάσεων που απειλούν την ειρήνη, συμπεριλαμβανομένων σοβαρών παραβιάσεων του διεθνούς δικαίου.
Παράλληλα, το Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης λειτουργεί ως ο ανώτατος δικαιοδοτικός θεσμός για τη διευθέτηση διακρατικών διαφορών και την παροχή γνωμοδοτήσεων σε νομικά ζητήματα. Αν και δεν διαθέτει μηχανισμό εξαναγκασμού, η δικαιοδοσία του –που βασίζεται στη συγκατάθεση των κρατών– ενισχύει τον χαρακτήρα του ως δικαστηρίου μεταξύ κυρίαρχων και τυπικά ισότιμων δρώντων.
Το Συμβούλιο Ασφαλείας και τα όρια της επιβολής
Σύμφωνα με το άρθρο 24 του Χάρτη, τα κράτη έχουν «εκχωρήσει» στο Συμβούλιο Ασφαλείας την πρωταρχική ευθύνη για ταχεία και αποτελεσματική δράση. Οι αρμοδιότητές του εκτείνονται από ειρηνικές μεθόδους διευθέτησης διαφορών (Κεφάλαιο VI) έως κυρώσεις, εμπάργκο και, σε ακραίες περιπτώσεις, εξουσιοδότηση χρήσης ένοπλης βίας (Κεφάλαιο VII).
Οι αποφάσεις του Συμβουλίου υπό το Κεφάλαιο VII είναι δεσμευτικές για όλα τα κράτη-μέλη, γεγονός που το καθιστά τον μοναδικό διεθνή θεσμό με δυνατότητα σύνδεσης του δικαίου με συλλογικά μέτρα επιβολής. Ωστόσο, η πολιτική φύση του οργάνου και το δικαίωμα βέτο των μόνιμων μελών αποκαλύπτουν τα εγγενή όρια αυτής της επιβολής.
Τα εργαλεία της διεθνούς κοινότητας πέρα από τα δικαστήρια
Η προστασία του διεθνούς δικαίου δεν περιορίζεται σε δικαστικές αποφάσεις ή κυρώσεις. Περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα μέσων: ειρηνική επίλυση διαφορών μέσω διαπραγματεύσεων και διαμεσολάβησης, δικαστικό έλεγχο και ερμηνεία κανόνων, πολιτικές και οικονομικές κυρώσεις, αλλά και τη λεγόμενη «νομική και πολιτική ντροπή».
Ψηφίσματα της Γενικής Συνέλευσης, εκθέσεις διεθνών οργανισμών και παρεμβάσεις ΜΚΟ δημιουργούν κόστος φήμης για τα κράτη που παραβιάζουν κανόνες, ασκώντας πίεση που συχνά αποδεικνύεται πιο αποτελεσματική από την τυπική νομική διαδικασία.
Το κράτος δικαίου ως ανάχωμα στις μαζικές θηριωδίες
Σε πρόσφατη παρέμβασή του στο Συμβούλιο Ασφαλείας, ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες χαρακτήρισε το κράτος δικαίου «πρώτη γραμμή άμυνας» απέναντι σε εγκλήματα μαζικών θηριωδιών, καλώντας τα κράτη να αξιοποιήσουν πλήρως τα ειρηνικά μέσα επίλυσης διαφορών. Η Γενική Συνέλευση, από την πλευρά της, επιμένει στον κεντρικό ρόλο του Διεθνούς Δικαστηρίου ως εργαλείου αποτροπής παραβιάσεων και ενίσχυσης της προβλεψιμότητας.
Ρεαλισμός και ισχύς: μια ψυχρή ανάγνωση του διεθνούς δικαίου
Σε αντίστιξη με αυτή τη θεσμική και νορματιβιστική αφήγηση, ο Ιταλός αναλυτής Μασσιμιλιάνο Κάρτα, σε άρθρο του στη «Fondazione Machiavelli», υποστηρίζει ότι δεν βιώνουμε κατάρρευση του διεθνούς δικαίου, αλλά αποκάλυψη των πραγματικών σχέσεων ισχύος που πάντοτε το διαμόρφωναν. Κατά την ρεαλιστική αυτή προσέγγιση, το διεθνές σύστημα παραμένει «αναρχικό», χωρίς υπέρτερη κυρίαρχη αρχή, και οι κανόνες εξαρτώνται από την εκούσια συμμόρφωση ή την επιλεκτική επιβολή τους από τις μεγάλες δυνάμεις.
Η σχετική σταθερότητα του Ψυχρού Πολέμου, σημειώνει, δεν οφειλόταν σε εσωτερίκευση νομικών αξιών, αλλά στην πυρηνική αποτροπή και στο ψυχρό κόστος/όφελος της ισορροπίας του τρόμου. Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, το διεθνές δίκαιο συχνά λειτούργησε ως μηχανισμός εκ των υστέρων νομιμοποίησης αποφάσεων ισχύος, παρά ως προληπτικός φραγμός.
Ευρώπη, αυταπάτες και γεωπολιτική πραγματικότητα
Ιδιαίτερη κριτική ασκείται στη νορματιβιστική ευρωπαϊκή ανάγνωση της παγκόσμιας τάξης, η οποία υπερεκτίμησε τη δύναμη των θεσμών και υποτίμησε τις υλικές και συγκρουσιακές διαστάσεις της διεθνούς πολιτικής. Η αποδυνάμωση της δυτικής ηγεμονίας και η επαναφορά σφαιρών επιρροής έχουν διαβρώσει αυτή την αισιοδοξία, αποκαλύπτοντας το χάσμα ανάμεσα στη ρητορική περί καθολικών αξιών και στην πραγματική πρακτική ισχύος.
Διεθνές δίκαιο: ανάμεσα στις αρχές και το “δίκαιο” της ισχύος
Στη σημερινή συγκυρία, κανείς δεν αμφισβητεί επισήμως το διεθνές δίκαιο. Ωστόσο, οι μηχανισμοί επιβολής του συχνά εξαντλούνται σε δηλώσεις και όχι σε απτά αποτελέσματα. Όσο η Ευρώπη παραμένει πολιτικά και αμυντικά κατακερματισμένη, η επιλεκτική αναβίωση μιας Pax Americana εμφανίζεται, για πολλούς, ως η μόνη πρακτική εγγύηση ασφάλειας απέναντι σε αναθεωρητικές δυνάμεις.
Η συζήτηση για το διεθνές δίκαιο παραμένει αναγκαία και πολύτιμη, αρκεί να μην περιορίζεται σε ρητορικές βεβαιότητες. Η πραγματική πρόκληση για τον λεγόμενο «πολιτισμένο κόσμο» δεν είναι απλώς η επίκληση των κανόνων, αλλά η πολιτική και στρατηγική βούληση να τους στηρίξει έμπρακτα, πριν εξαντληθούν οι αντοχές του διεθνούς συστήματος.
