Η Ευρωπαϊκή Ένωση εισέρχεται σε μια νέα ιστορική φάση, στην οποία η στρατηγική της αυτονόμηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες παύει να αποτελεί θεωρητικό αίτημα και μετατρέπεται σε υπαρξιακή αναγκαιότητα.
Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα της έκτακτης συνόδου κορυφής στις Βρυξέλλες, που συγκλήθηκε με αφορμή τις απειλές του Ντόναλντ Τραμπ για κατάληψη της Γροιλανδίας, όπως αποτυπώνεται σε εκτενές ρεπορτάζ του Politico.
Παρότι η σύνοδος εξελίχθηκε σε ηπιότερους τόνους, καθώς ο Αμερικανός πρόεδρος υπαναχώρησε μόλις ένα 24ωρο πριν, η πολιτική και ψυχολογική τομή που καταγράφηκε στους κόλπους της ευρωπαϊκής ηγεσίας ήταν σαφής. Για πρώτη φορά μετά το 1945, σύμφωνα με Ευρωπαίους διπλωμάτες, γίνεται κοινώς αποδεκτό ότι το μεταπολεμικό δυτικό μοντέλο, όπως οικοδομήθηκε γύρω από τη διατλαντική σχέση, έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί.
«Ανεξάρτητη Ευρώπη»: Από σύνθημα σε κοινή γραμμή
Ο Εμανουέλ Μακρόν και ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, παρά τις πρόσφατες διαφωνίες τους, εμφανίστηκαν πλήρως ευθυγραμμισμένοι στο βασικό μήνυμα της συνόδου: η Ευρώπη οφείλει να λειτουργήσει ως αυτόνομος γεωπολιτικός δρων. «Γνωρίζουμε ότι πρέπει να εργαστούμε ως μια ανεξάρτητη Ευρώπη», δήλωσε χαρακτηριστικά η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, συνοψίζοντας το κλίμα των πεντάωρων κεκλεισμένων των θυρών συζητήσεων.
Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές που επικαλείται το Politico, δεν υπήρξαν θεαματικές αποφάσεις, ούτε εντάσεις. Αντίθετα, κυριάρχησε μια σιωπηλή συναίνεση ότι έχει επέλθει μια «μοιραία ρήξη» ανάμεσα στην παλιά τάξη πραγμάτων και σε εκείνη που διαμορφώνεται.
Η Γροιλανδία ως καταλύτης ενός προϋπάρχοντος ρήγματος
Η μετατόπιση προς την ευρωπαϊκή αυτονομία δεν γεννήθηκε ξαφνικά. Ωρίμαζε ήδη από την πρώτη θητεία Τραμπ, από το 2017, όταν η αξιοπιστία των ΗΠΑ ως εγγυητή της δυτικής ασφάλειας άρχισε να αμφισβητείται ανοιχτά. Ωστόσο, οι πρωτοφανείς απειλές για τη Γροιλανδία λειτούργησαν ως «θεραπεία σοκ», εξαναγκάζοντας τους Ευρωπαίους ηγέτες να εξετάσουν μέτρα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αδιανόητα.
Στο τραπέζι τέθηκαν, έστω και άτυπα, η αναστολή εμπορικής συμφωνίας ΕΕ–ΗΠΑ, η αποστολή στρατευμάτων στη Γροιλανδία και η ενεργοποίηση εκτεταμένων εμπορικών αντιποίνων. Όπως παραδέχεται διπλωμάτης της ανατολικής πτέρυγας της ΕΕ, «αυτό είναι το σημείο Ρουβίκωνα. Η Ευρώπη δεν μπορεί να επιστρέψει στο πριν».
«Όλα, ταυτόχρονα»: Η ολιστική λογική της νέας στρατηγικής
Ένα από τα πιο κρίσιμα συμπεράσματα της συνόδου ήταν ότι η ευρωπαϊκή αυτονόμηση δεν μπορεί να είναι αποσπασματική. «Δεν μπορεί να αφορά μόνο την άμυνα ή μόνο την ενέργεια. Πρέπει να αφορά τα πάντα, ταυτόχρονα», σημείωσε χαρακτηριστικά διπλωματική πηγή. Ενέργεια, ασφάλεια, εμπόριο, παραγωγικότητα, τεχνολογική κυριαρχία και γεωπολιτική ισχύς αντιμετωπίζονται πλέον ως αλληλένδετα πεδία.
Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς συνοδεύεται από έναν βαθμό ευρωπαϊκής ενότητας που παραδοσιακά απουσίαζε. Χώρες της ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες επί δεκαετίες έβλεπαν το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ ως υπαρξιακή ασπίδα απέναντι στη Ρωσία, εμφανίζονται πλέον πιο δεκτικές στη λογική της στρατηγικής αυτονομίας.
Από την Εσθονία έως την Πολωνία: Ρωγμές στο δόγμα της απόλυτης εξάρτησης
Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα της Εσθονίας, η οποία εξέτασε –έστω θεωρητικά– το ενδεχόμενο αποστολής στρατευμάτων στη Γροιλανδία στο πλαίσιο αποστολής του ΝΑΤΟ. Ακόμη πιο πολιτικά φορτισμένη ήταν η στάση της Πολωνίας. Ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο ενεργοποίησης του ευρωπαϊκού Μηχανισμού Αντι-Εξαναγκασμού, ενός ισχυρού εργαλείου εμπορικών αντιποίνων.
«Σεβαστήκαμε την αμερικανική ηγεσία, αλλά αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα είναι εμπιστοσύνη και σεβασμός, όχι κυριαρχία και εξαναγκασμό», δήλωσε ο Τουσκ, σε μια τοποθέτηση που θα ήταν αδιανόητη λίγα χρόνια πριν.
Το μάθημα των “φιλελεύθερων” του Βορρά και η γερμανική στροφή
Ανάλογες μετατοπίσεις καταγράφονται και στις παραδοσιακά φιλελεύθερες εμπορικά χώρες του Βορρά, όπως η Δανία, η Σουηδία και η Ολλανδία, οι οποίες εμφανίζονται πλέον ανοιχτές σε σκληρά αντίμετρα έναντι της Ουάσιγκτον. «Είναι μια νέα εποχή. Δεν θα βασιζόμαστε πλέον σε αυτούς, τουλάχιστον όσο ο Τραμπ βρίσκεται στον Λευκό Οίκο», σημειώνει χαρακτηριστικά Ευρωπαίος διπλωμάτης.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και η στάση της Γερμανίας. Ο Φρίντριχ Μερτς, επικεφαλής μιας χώρας βαθιά διαμορφωμένης από τη μεταπολεμική διατλαντική σχέση, άφησε να εννοηθεί ότι το Βερολίνο μπορεί να στηρίξει μια σκληρή εμπορική απάντηση στις ΗΠΑ, εφόσον κριθεί αναγκαίο.
Η επόμενη μέρα: Ανεξαρτησία χωρίς αυταπάτες
Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι αναγνωρίζουν ότι η σκληρή στάση συνέβαλε στην προσωρινή υπαναχώρηση του Τραμπ, προειδοποιούν όμως ότι τα δύσκολα βρίσκονται μπροστά. «Πρέπει να αποκτήσουμε τον έλεγχο της ατζέντας μας», σημειώνει χαρακτηριστικά διπλωμάτης που επικαλείται το Politico. Ουκρανία, ασφάλεια, ανταγωνιστικότητα και στρατηγική αυτονομία συνθέτουν ένα νέο, απαιτητικό πλαίσιο, στο οποίο η Ευρώπη καλείται να κινηθεί χωρίς βεβαιότητες αλλά και χωρίς την πολυτέλεια της αδράνειας.
Η κρίση της Γροιλανδίας, τελικά, δεν ήταν το πρόβλημα. Ήταν ο καθρέφτης. Και σε αυτόν, η Ευρώπη είδε καθαρά ότι ο κόσμος που γνώριζε έχει ήδη τελειώσει.
