Η ρητορική του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία αναζωπύρωσε ένα παλιό, αλλά επικίνδυνα επίκαιρο ερώτημα: τι γίνεται όταν μια υπερδύναμη αρχίζει να αντιμετωπίζει εδάφη άλλων κρατών όχι ως κυρίαρχες οντότητες, αλλά ως στρατηγικά «ακίνητα» προς απόκτηση;
Του Ανατρεπτικού
Όταν ο Τραμπ δηλώνει ότι «χρειαζόμαστε απολύτως τη Γροιλανδία» για λόγους άμυνας και στενοί συνεργάτες του αμφισβητούν ανοιχτά το δικαίωμα της Δανίας να την ελέγχει, δεν πρόκειται για αφηρημένα σχήματα λόγου αλλά για μια συνεκτική –αν και επικίνδυνη– λογική: η ασφάλεια ως πρόσχημα για επέκταση.
Από τη στιγμή που αυτό το σχήμα χρησιμοποιείται στην Αρκτική, εύλογα γεννιέται το ερώτημα: γιατί να μη χρησιμοποιηθεί και στη Μεσόγειο; Γιατί όχι στην Ελλάδα;
Στο μυαλό του Τραμπ, η Γροιλανδία δεν είναι μία χώρα, μία κοινότητα ανθρώπων με δικούς της θεσμούς, αλλά ένα “κομμάτι γης “οικόπεδο” σε καίρια γεωπολιτική θέση. Η Αρκτική γίνεται αντιληπτή ως αρένα ανταγωνισμού με Ρωσία και Κίνα, ως διάδρομος μελλοντικών θαλάσσιων οδών και ως πυλώνας πυρηνικής αποτροπής. Άρα, σύμφωνα με τη λογική αυτή, αν οι ΗΠΑ έχουν υπαρξιακό συμφέρον εκεί και «δικαιούνται» τον άμεσο έλεγχο.
Η επίκληση του δόγματος Μονρόε στη σύγχρονη εκδοχή του –η ιδέα ότι ολόκληρη η αμερικανική ήπειρος πρέπει να παραμένει υπό την επιρροή των ΗΠΑ– λειτουργεί ως ιδεολογικό υπόβαθρο. Μετατρέπει τη γεωγραφία σε επιχείρημα νομιμοποίησης: ό,τι είναι στο «ημισφαίριό μας» δεν μπορεί να ελέγχεται από «μη ημισφαιρικούς ανταγωνιστές». Η ασφάλεια, η «σταθερότητα», η αποτροπή μεταναστευτικών ροών: όλα μπαίνουν στην ίδια πρόταση, για να παραχθεί το ίδιο συμπέρασμα — δικαίωμα κυριαρχίας μέσω της ισχύος.
Αυτή η λογική είναι επικίνδυνη όχι επειδή είναι απλώς προσβλητική για το διεθνές δίκαιο, αλλά επειδή είναι λειτουργική. Παράγει πολιτική, διαμορφώνει στρατηγικές, κανονικοποιεί την ιδέα της προσάρτησης ως εργαλείο.
Από την Αρκτική στη Μεσόγειο: η «εύθραυστη» ζώνη που ήδη βρίσκεται στο επίκεντρο
Εάν όλα τα παραπάνω χρησιμοποιούνται ως επιχείρημα για τη Γροιλανδία, τι εμποδίζει τη μεταφορά τους στη Μεσόγειο; Η περιοχή είναι εξίσου «ευαίσθητη» στρατηγικά: ενεργειακές διαδρομές, Ανατολική Μεσόγειος, μεταναστευτικές ροές, αντιπαραθέσεις μεγάλων δυνάμεων, σύνορα ΝΑΤΟ–Ρωσίας–Μέσης Ανατολής. Η Ελλάδα βρίσκεται ακριβώς στο σημείο τομής όλων αυτών.
Ήδη αποτελεί κρίσιμο σύμμαχο και κόμβο στρατιωτικών υποδομών των ΗΠΑ. Βάσεις, συνεκπαιδεύσεις, διευρυμένες αμυντικές συμφωνίες: η σχέση είναι στενή και ασύμμετρη. Στο πλαίσιο μιας λογικής όπου η ισχύς δημιουργεί «δικαιώματα», ο πειρασμός της υπέρβασης δεν είναι υποθετικός. Αν η ασφάλεια είναι το υπέρτατο επιχείρημα, τότε ποιος περιορισμός απομένει για έναν ηγέτη που θεωρεί ότι η θέλησή του μπορεί να μεταφραστεί σε διεθνή κανόνα;
Η Μεσόγειος, όπως και η Αρκτική, παρουσιάζεται ως χώρος όπου «μη φιλικοί παίκτες» διεκδικούν ρόλο. Η Κίνα μέσω λιμανιών όπως του Πειραιά, η Ρωσία μέσω βάσεων στη Συρία, περιφερειακές δυνάμεις μέσω ενεργειακών διαδρομών. Σε μια τέτοια ανάγνωση, η Ελλάδα θα μπορούσε να μην είναι απλώς ένας προβλέψιμος σύμμαχος, αλλά να μετατραπεί σε έπαθλο επιρροής.
Γιατί το ερώτημα δεν είναι υπερβολικό
Θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει: η Ελλάδα είναι κυρίαρχο κράτος, μέλος ΕΕ και ΝΑΤΟ, προστατευμένη από θεσμούς και συμμαχίες. Όμως αυτό ακριβώς είναι το δίδαγμα από τη συζήτηση για τη Γροιλανδία: ότι καμία «θεσμική αυτασφάλεια» δεν είναι δεδομένη όταν η πολιτική ισχύος υπερισχύει της πολιτικής κανόνων.
Ο Τραμπ έχει δείξει ότι δεν αντιμετωπίζει τις συμμαχίες ως σχέσεις δικαίου, αλλά ως εταιρική σχέση υπό τον ηγεμόνα. Αν οι ΗΠΑ είναι «η μόνη δύναμη του ΝΑΤΟ», όπως λένε συνεργάτες του, τότε τα υπόλοιπα μέλη είναι αποδέκτες αποφάσεων, όχι ισότιμοι εταίροι. Από εκεί μέχρι τη ρητορική αμφισβήτησης κυριαρχίας η απόσταση μειώνεται δραματικά.
Το παράδειγμα της Γροιλανδίας δείχνει επίσης κάτι ακόμη: την εμπορευματοποίηση του εδάφους (και του υπεδάφους). Αγορές, προσάρτηση, επενδυτικές «υποσχέσεις», περιβαλλοντική αδιαφορία — μια λογική real estate σε κλίμακα κρατών. Όταν χώρες αντιμετωπίζονται ως ακίνητα, γιατί να μην υπάρξει και «ενδιαφέρον» για ένα ακίνητο πρώτης γραμμής στη Μεσόγειο;
Τι σημαίνει αυτό για την Ελλάδα
Το ζητούμενο δεν είναι να καλλιεργηθεί φοβικό σενάριο προσάρτησης. Είναι όμως αναγκαίο να αναγνωριστεί η αλλαγή παραδείγματος: από τη διπλωματία κανόνων στη διπλωματία ισχύος. Σε μια τέτοια εποχή, η Ελλάδα δεν μπορεί να επαναπαύεται στην αυταπόδεικτη «αυτονόητη» ασφάλεια των θεσμών. Πρέπει να επενδύει στη δημοκρατική της ανθεκτικότητα, στη στρατηγική αυτονομία εντός της ΕΕ, στην πολυμερή της παρουσία και στις ισχυρές συμμαχίες — όχι ως εξαρτήσεις, αλλά ως εξισορρόπηση.
Η εθνική κυριαρχία δεν προστατεύεται μόνο από χάρτες και συνθήκες· προστατεύεται από κοινωνίες που αντιλαμβάνονται ότι οι λογικές κυριαρχίας μπορούν να μετακινηθούν γρήγορα από το «αδιανόητο» στο «συζητήσιμο». Η ρητορική προετοιμάζει το έδαφος. Και αυτή έχει ήδη αρχίσει.
Το πραγματικό δίλημμα
Το αρχικό ερώτημα –αν ο Τραμπ θεωρεί ότι του ανήκει η Γροιλανδία, γιατί να μην κάνει το ίδιο με την Ελλάδα;– δεν είναι προφητεία. Είναι τεστ εγρήγορσης. Δείχνει ότι όταν αποδεχόμαστε χωρίς αντίλογο τη λογική της προσάρτησης στο όνομα της ασφάλειας «κάπου αλλού», ανοίγουμε ρωγμές στο δικό μας έδαφος.
Οι οργανωτικές αρχές αυτής της πολιτικής είναι domination και expansion: κυριαρχία και επέκταση. Όποιος νιώθει ασφαλής επειδή σήμερα ο φακός δείχνει τη Γροιλανδία, ας κάνει την απλή άσκηση: αντικαταστήστε τη με την Ελλάδα και ρωτήστε τον εαυτό σας πόσο αυτονόητα προστατευμένη νιώθετε.
Η απάντηση στο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν «θα το κάνει». Είναι ότι, με αυτή τη λογική, θα μπορούσε να το σκεφτεί. Και μόνο αυτό αρκεί για να αντιμετωπίσουμε τη ρητορική της ισχύος όχι ως θέαμα, αλλά ως προειδοποίηση.
