Πέντε μήνες μετά το σιωπητήριο που επιβλήθηκε, με άνωθεν εντολή, στην «Αφύλαχτη Διάβαση» του Θωμά Σίδερη από τη διοίκηση της ΕΡΤ, η βραβευμένη ραδιοφωνική σειρά ντοκιμαντέρ επιστρέφει στους ραδιοφωνικούς δέκτες.
Η επιστροφή της δεν αφορά απλώς μια εκπομπή που διακόπηκε, αλλά επαναφέρει στο δημόσιο πεδίο ένα ερώτημα βαθιά πολιτικό: ποιος ελέγχει τη δημόσια μνήμη και ποια όρια τίθενται στην ελευθερία της έκφρασης.
Ένα αρχείο χιλιάδων ωρών και ανεκτίμητης ιστορικής αξίας
Η «Αφύλαχτη Διάβαση» παρήγαγε πρωτογενές υλικό χιλιάδων ωρών, βασισμένο σε συνεντεύξεις πληροφορητών και μαρτύρων κομβικών στιγμών της ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας. Ανάμεσα στα έργα της ξεχωρίζουν και τα δύο ραδιοφωνικά ντοκιμαντέρ για τη Σφαγή των Γεζίντι στο Κότζο, που τιμήθηκαν από τον Παγκόσμιο Ανθρωπιστικό Οργανισμό Άλμπερτ Σβάιτσερ, εταίρο του ΟΗΕ με έδρα τη Βιέννη.
Ολοκαύτωμα, διεθνείς συνεργασίες και πανεπιστημιακή τεκμηρίωση
Περισσότερα από 80 ραδιοφωνικά ντοκιμαντέρ αφιερώθηκαν στο Ολοκαύτωμα, σε συνεργασία με το Τμήμα Ιστορίας του Πανεπιστημίου Καρόλου της Πράγας και άλλους πανεπιστημιακούς και δημόσιους φορείς. Ανάμεσά τους και η συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Πατρών στο διεθνές συνέδριο για τον Γιανούς Κόρτσακ, αναδεικνύοντας τη σύνδεση της ραδιοφωνικής αφήγησης με την ακαδημαϊκή ιστορική έρευνα.
Η περιφέρεια στο επίκεντρο της δημόσιας ιστορίας
Η «Αφύλαχτη Διάβαση» συνεργάστηκε σχεδόν με όλους τους περιφερειακούς σταθμούς της ΕΡΤ, παράγοντας πρωτογενές περιεχόμενο σε ΕΡΑ Ζακύνθου, ΕΡΤ Σερρών, ΕΡΤ Πάτρας, ΕΡΤ Καβάλας, ΕΡΤ Κομοτηνής, ΕΡΤ Κοζάνης, ΕΡΑ Αιγαίου, ΕΡΤ Καλαμάτας και πολλούς ακόμη. Ένα δίκτυο δημόσιας ραδιοφωνίας που λειτούργησε ως φορέας συλλογικής μνήμης, πέρα από το αθηνοκεντρικό φίλτρο.
Ραδιόφωνο εκτός στούντιο: τόποι μνήμης και ζωντανές μεταδόσεις
Η εκπομπή βγήκε από το στούντιο και μεταδόθηκε ζωντανά από την Καισαριανή, στον ιερό τόπο μνήμης των 200 εκτελεσμένων κομμουνιστών, από τη ΔΕΗ στο Κερατσίνι για τη Μάχη της Ηλεκτρικής, από τα μαρτυρικά Καλάβρυτα. Πραγματοποίησε δεκάδες εκπομπές για το Δίστομο και το Κομμένο, με πρωτογενείς μαρτυρίες επιζώντων, καταγράφοντας φωνές που σπανίως βρίσκουν χώρο στα κυρίαρχα μέσα.
Αντιφασιστικό πρόσημο και σύγχρονες πληγές
Η «Αφύλαχτη Διάβαση» μίλησε ανοιχτά για τη ναζιστική φρίκη και διατήρησε σαφές αντιφασιστικό πρόσημο. Βρέθηκε δίπλα σε μετανάστες και πρόσφυγες, ανέδειξε ζητήματα όπως η Παλαιστίνη, το Τάγμα Αζόφ, το Φαρμακονήσι, το Έγκλημα της Πύλου. Οργάνωσε δημόσιους περιπάτους, εκθέσεις φωτογραφίας και ακόμη και θεατρική παράσταση μέσα στο Ραδιομέγαρο της ΕΡΤ, διευρύνοντας τα όρια του ραδιοφώνου ως πολιτιστικού χώρου.
Όταν η εξουσία φοβάται το αρχείο
Παρά τον όγκο και τη σημασία του έργου, δόθηκε άνωθεν εντολή να μη μεταδοθεί ποτέ καμία επανάληψη των εκπομπών. Όπως καταγγέλλεται, αν μπορούσαν να εξαφανιστούν και από το αρχείο, θα το είχαν κάνει. Ήδη, άλλωστε, ένα σημαντικό μέρος των ραδιοφωνικών ντοκιμαντέρ έχει χαθεί. Πρόκειται για μια αντίληψη εξουσίας που αντιμετωπίζει τη δημόσια ιστορία, το αρχειακό υλικό και την ελευθερία του λόγου ως διαχειρίσιμα και αναλώσιμα.
Ελευθερία του Τύπου: το ευρύτερο πλαίσιο
Η υπόθεση της «Αφύλαχτης Διάβασης» δεν είναι μεμονωμένη. Η Ελλάδα κατατάσσεται τα τελευταία χρόνια στην τελευταία θέση στην Ευρώπη όσον αφορά την ελευθερία του Τύπου, σύμφωνα με όλες τις διεθνείς εκθέσεις δημοσιογραφικών οργανισμών. Τηλεφωνικές υποκλοπές, συστηματικές παρακολουθήσεις δημοσιογράφων, εξαγορά μέσων με κρατικό χρήμα συνθέτουν ένα τοπίο που πολλοί επιλέγουν να αγνοούν. Όμως η ελευθεροτυπία παραμένει θεμέλιος λίθος της δημοκρατίας και ο στρουθοκαμηλισμός οδηγεί μόνο σε βαθύτερο σκοτάδι.
Μια επιστροφή που δεν είναι απλώς ραδιοφωνική
Η «Αφύλαχτη Διάβαση» θα μπορούσε να είχε παραμείνει στην ΕΡΤ. Θα μπορούσε να είχε επιστρέψει νωρίτερα. Μεσολάβησαν όμως η ολοκλήρωση της νέας ταινίας του Θωμά Σίδερη «Βαγόνια στη βροχή» και το νέο του βιβλίο για την Παλαιστίνη. Η επιστροφή της, σήμερα, δεν είναι απλώς η επανεκκίνηση μιας εκπομπής. Είναι μια υπενθύμιση ότι η μνήμη, η ιστορία και ο λόγος δεν μπορούν να τεθούν επ’ αόριστον σε καραντίνα.
Περισσότερα για τον νέο κύκλο της «Αφύλαχτης Διάβασης», σήμερα στις 13:45, στις δημοσιογράφους Ελεονώρα Ορφανίδου και Ελευθερία Κουμάντου («Ντάμα Σπαθί»), στον Αθήνα 9,84, τον σταθμό της πόλης.
