Τριάντα τρία χρόνια μετά τη Σύνοδο του Ρίο, όπου 154 χώρες υπέγραψαν τη σύμβαση-ορόσημο του ΟΗΕ για τον περιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με τη σκληρή διαπίστωση ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται — αυτή τη φορά με πολύ πιο οδυνηρό τρόπο. Από τότε μέχρι σήμερα, πόλεμοι, πανδημίες και τεχνολογικές επαναστάσεις άλλαξαν ριζικά τον κόσμο, αλλά όχι το παραγωγικό μοντέλο που τροφοδοτεί την υπερθέρμανση του πλανήτη.
Η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί πλέον μελλοντική απειλή αλλά παρόν γεγονός, με ολοένα συχνότερες φυσικές καταστροφές και καταρρέοντα οικοσυστήματα. Ωστόσο, οι ισχυροί της Γης συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν την κρίση με οικονομικούς και γεωπολιτικούς όρους, παραμερίζοντας το περιβαλλοντικό διακύβευμα.
Η COP30 στη Βραζιλία και το μήνυμα της απουσίας
Η φετινή Σύνοδος του ΟΗΕ για το Κλίμα (COP30), που φιλοξενείται στη Βραζιλία, διεξάγεται μέσα σε ένα φορτισμένο διεθνές σκηνικό ανταγωνισμών και εθνικών συμφερόντων. Η επιλογή της πόλης Μπελέμ, στο δέλτα του Αμαζονίου, συμβολίζει τον αγώνα για τη διάσωση του μεγαλύτερου πνεύμονα της Γης, όμως η πραγματικότητα των διαπραγματεύσεων μοιάζει να διαψεύδει το μήνυμα. Η συμμετοχή ηγετών είναι μειωμένη — λιγότεροι από 80 αρχηγοί κρατών, έναντι των 100 και πλέον που συμμετείχαν στις προηγούμενες συνόδους σε Ντουμπάι, Γλασκώβη και Σαρμ ελ Σεΐχ. Ακόμη πιο ηχηρή, η απουσία του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος όχι μόνο αρνείται την ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής αλλά και έχει αποσύρει ξανά τις Ηνωμένες Πολιτείες από τη Συμφωνία του Παρισιού, ανατρέποντας την πολιτική του προκατόχου του Τζο Μπάιντεν.
Οι ΗΠΑ εκτός τροχιάς, η Κίνα διπλό πρόσωπο, η Ευρώπη διχασμένη
Η αμερικανική αποχή από τις κορυφαίες διαπραγματεύσεις αφήνει τη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου εκτός κεντρικής προσπάθειας για την επιβράδυνση της υπερθέρμανσης. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει ήδη ακυρώσει δισεκατομμύρια δολάρια χρηματοδότησης για ανανεώσιμες πηγές και έχει ανοίξει εκ νέου την πόρτα στην εκμετάλλευση πετρελαίου και φυσικού αερίου. Την ίδια στιγμή, η Κίνα, αν και επενδύει μαζικά στις ΑΠΕ, εξακολουθεί να κατέχει τα πρωτεία στις παγκόσμιες εκπομπές ρύπων. Η Ευρώπη, εγκλωβισμένη μεταξύ της ενεργειακής κρίσης που προκάλεσε ο πόλεμος στην Ουκρανία και των αυξημένων κοινωνικών πιέσεων, επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στους φιλόδοξους στόχους του Green Deal και στις εσωτερικές αντιθέσεις των κρατών-μελών. Ο βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ, ενδεικτικά, αρνήθηκε να συνεισφέρει στο Ταμείο για την προστασία των δασών επικαλούμενος τα οικονομικά προβλήματα της χώρας του.
«Η COP της αλήθειας» και η μάχη κατά της άρνησης
«Η COP30 θα είναι η COP της αλήθειας», δήλωσε ο πρόεδρος της Βραζιλίας Λούλα ντα Σίλβα, επιχειρώντας να προσδώσει συμβολικό χαρακτήρα στη σύνοδο που φιλοξενεί. Ο Λούλα, που έχει αναγάγει την προστασία του Αμαζονίου σε εθνικό στοίχημα, μίλησε για «ψευδοδίλημμα» ανάμεσα στην ευημερία και το περιβάλλον και κάλεσε τη διεθνή κοινότητα να αντιμετωπίσει τη «βιομηχανία της παραπληροφόρησης» γύρω από το κλίμα — μια σαφή αναφορά στην alt right ρητορική που έχει υιοθετήσει ο Ντόναλντ Τραμπ. Παράλληλα, ο βραζιλιάνος πρόεδρος πρότεινε τη δημιουργία ενός μόνιμου «Περιβαλλοντικού Συμβουλίου» υπό τον ΟΗΕ, με αρμοδιότητα ελέγχου της τήρησης των δεσμεύσεων των κρατών. Ωστόσο, οι μεγάλες δυνάμεις όπως οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ρωσία δύσκολα θα αποδεχθούν τέτοιον μηχανισμό εποπτείας.
Οι αριθμοί που προμηνύουν μια θερμότερη και πιο άνιση Γη
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του επικεφαλής της UNFCCC Σάιμον Στιλ, τα υπάρχοντα εθνικά σχέδια δράσης οδηγούν σε μείωση των εκπομπών μόλις κατά 10% έως το 2035 — ποσοστό έξι φορές μικρότερο από αυτό που απαιτείται για τον περιορισμό της αύξησης της θερμοκρασίας στον 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα. Το Πρόγραμμα του ΟΗΕ για το Περιβάλλον (UNEP) προειδοποιεί ότι με τις τρέχουσες πολιτικές ο πλανήτης οδεύει σε υπερθέρμανση 2,3 έως 2,5°C, καθιστώντας την κατάσταση μη αναστρέψιμη. Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες δεν μάσησε τα λόγια του: «Η αποτυχία περιορισμού της αύξησης στους 1,5 βαθμούς είναι ηθική αποτυχία και θανάσιμη αμέλεια».
Οικονομία εναντίον περιβάλλοντος – ένα ψευδές δίλημμα που επιμένει
Η σύγκρουση ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη και την περιβαλλοντική προστασία παραμένει το μεγάλο αδιέξοδο. Οι κυβερνήσεις επικαλούνται δημοσιονομικούς περιορισμούς, ενεργειακή εξάρτηση και κοινωνικές πιέσεις για να καθυστερήσουν τις πράσινες μεταβάσεις. Ο Λούλα επιχειρεί να αποδείξει ότι μπορεί να υπάρξει ισορροπία — εξαγγέλλοντας το Ταμείο Tropical Forest Forever Facility (TFFF) με στόχο τη συγκέντρωση 125 δισ. δολαρίων για την προστασία των τροπικών δασών. Όμως ακόμη και ο ίδιος δεν απορρίπτει την εκμετάλλευση πιθανών κοιτασμάτων πετρελαίου στις εκβολές του Αμαζονίου, θέτοντας σε δοκιμασία τη συνέπεια των περιβαλλοντικών του δεσμεύσεων.
Ο κίνδυνος της αδράνειας
Η COP30 πραγματοποιείται σε μια στιγμή που η επιστήμη έχει απαντήσει, αλλά η πολιτική διστάζει. Ο κόσμος κινδυνεύει να χάσει όχι μόνο το όριο του 1,5°C αλλά και την ίδια την πίστη στην ικανότητα των διεθνών θεσμών να συντονίσουν συλλογική δράση. Καθώς οι ηγέτες παραμένουν εγκλωβισμένοι σε κοντόφθαλμες εθνικές προτεραιότητες, η κλιματική κρίση εξελίσσεται σε κρίση δημοκρατίας, ανισότητας και ηθικής ευθύνης. Αν το Μπελέμ πράγματι αποδειχθεί «η COP της αλήθειας», αυτή η αλήθεια θα είναι δυσάρεστη: ο χρόνος για την αλλαγή πορείας τελειώνει — και η ανθρωπότητα εξακολουθεί να διαφωνεί για το ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό.
